BHXH cho tài xế công nghệ: Doanh nghiệp đóng thế nào?

Đề xuất mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số đang nhận được sự quan tâm khi dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH được đưa ra thảo luận.

Theo đó, chiều 29/9, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách, góp ý dự án Luật, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn TP HCM) đề nghị xác định tài xế công nghệ là một nhóm đối tượng riêng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.

Theo đại biểu, đây là những người trực tiếp cung cấp dịch vụ thông qua nền tảng số, chịu sự phân công, điều phối, đánh giá, xếp hạng hoặc kiểm soát bằng thuật toán của doanh nghiệp vận hành nền tảng. Vì vậy, việc tham gia BHXH bắt buộc không nên phụ thuộc hoàn toàn vào việc quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp đã được xác định là quan hệ lao động theo hợp đồng lao động hay chưa.

Cùng với việc mở rộng diện bao phủ, một vấn đề quan trọng được đặt ra là trách nhiệm đóng BHXH sẽ được phân chia như thế nào.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề nghị doanh nghiệp nền tảng có trách nhiệm cùng đóng BHXH, thay vì để tài xế tự chịu toàn bộ mức đóng. Một phương án được đề cập là nghiên cứu cơ chế đóng góp giữa tài xế, doanh nghiệp và Nhà nước, trong đó có chính sách hỗ trợ đối với tài xế có thu nhập thấp.

Đây là vấn đề cần được tính toán kỹ bởi lao động nền tảng có những đặc thù khác với mô hình lao động truyền thống. Tài xế có thể chủ động thời gian hoạt động, trong khi giá cước, tỷ lệ chiết khấu, phân bổ chuyến, xếp hạng hay các cơ chế thưởng lại gắn chặt với cách vận hành của từng nền tảng.

Thu nhập của tài xế cũng không cố định theo tháng. Có người hoạt động thường xuyên, có người chỉ chạy xe vào thời gian rảnh; một tài xế cũng có thể đồng thời cung cấp dịch vụ trên nhiều ứng dụng.

Bởi vậy, nếu doanh nghiệp nền tảng được quy định cùng tham gia đóng BHXH, câu chuyện không chỉ dừng ở việc xác định một tỷ lệ đóng. Căn cứ tính đóng, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và cách xử lý đối với người hoạt động trên nhiều nền tảng đều cần có cơ chế phù hợp.

Chẳng hạn, với một tài xế cùng chạy hai hoặc ba ứng dụng, thu nhập phát sinh ở từng nền tảng khác nhau. Nếu người này đồng thời đang tham gia BHXH bắt buộc tại một công việc khác, việc xác định nghĩa vụ trong hoạt động chạy xe công nghệ cũng phải được tính đến để chính sách không phát sinh chồng chéo.

Những đặc điểm đó cho thấy việc mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ không đơn thuần là bổ sung thêm một nhóm tham gia. Chính sách phải đồng thời giải được bài toán mở rộng an sinh và khả năng thực hiện của một mô hình việc làm linh hoạt.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh câu chuyện này, Luật sư Nguyễn Thanh Phong - Trưởng Chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, mở rộng diện bao phủ BHXH đối với lao động nền tảng là hướng cần được nghiên cứu nhằm bảo đảm an sinh cho lực lượng lao động đang ngày càng phổ biến. Song nếu đặt ra nghĩa vụ đóng đối với doanh nghiệp nền tảng, quy định phải đủ cụ thể để doanh nghiệp và tài xế biết chính xác trách nhiệm của mình.

Theo Luật sư Phong, một trong những vấn đề quan trọng nhất là căn cứ đóng. Với người lao động hưởng lương, căn cứ đóng BHXH được xác định theo quy định về tiền lương. Trong khi đó, khoản tiền tài xế công nghệ nhận được phụ thuộc vào số chuyến, thời gian hoạt động và từng nền tảng, đồng thời họ còn phải tự trang trải các chi phí phục vụ hoạt động chạy xe.

“Nếu chỉ quy định doanh nghiệp có trách nhiệm cùng đóng mà chưa xác định rõ căn cứ tính đóng, tỷ lệ và thời điểm phát sinh nghĩa vụ thì khi triển khai rất dễ vướng. Quyền lợi an sinh của tài xế phải được bảo đảm, nhưng doanh nghiệp cũng cần một cơ chế đủ rõ để thực hiện”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.

Theo Luật sư Phong, cơ chế đóng cũng phải tính đến trường hợp một tài xế hoạt động trên nhiều nền tảng hoặc đã tham gia BHXH bắt buộc tại một công việc khác. Dữ liệu giữa các nền tảng và cơ quan BHXH vì vậy sẽ có vai trò quan trọng trong việc xác định nghĩa vụ, hạn chế tình trạng tính trùng hoặc bỏ sót đối tượng.

Một yếu tố khác cần cân nhắc là tác động của khoản đóng mới tới chi phí vận hành. Nếu doanh nghiệp phải cùng đóng BHXH, đây sẽ là một khoản chi phí cần được tính vào mô hình kinh doanh. Cơ chế được lựa chọn vì vậy phải hạn chế khả năng chi phí cuối cùng lại được chuyển sang tài xế thông qua việc điều chỉnh chiết khấu, chính sách thưởng hoặc các khoản phí.

“BHXH là chính sách dài hạn. Mục tiêu không chỉ là mở rộng được bao nhiêu người tham gia mà còn phải xây dựng một cơ chế có thể vận hành ổn định. Với tài xế công nghệ, cách tính cần phù hợp với đặc thù thu nhập, đồng thời phân định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp và người tham gia. Khi quyền lợi đi cùng một cơ chế khả thi, chính sách mới có thể thực sự mở rộng lưới an sinh cho nhóm lao động này”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong nhận định.