"Bước ngoặt" thúc đẩy AI ở ASEAN

Với quy mô nền kinh tế số Đông Nam Á được dự báo đạt 1.000 tỷ USD vào năm 2030, AI không chỉ đơn thuần là bước tiến công nghệ, mà còn là động lực thúc đẩy chuyển đổi số, tăng cường hội nhập khu vực và nâng cao chất lượng sống cộng đồng trong một trong những khu vực đa dạng văn hóa và năng động kinh tế nhất thế giới.

Để khai thác tiềm năng này, ASEAN cần xây dựng các quan hệ đối tác công - tư sâu rộng, kết nối tầm nhìn của chính phủ với năng lực đổi mới của doanh nghiệp, qua đó hình thành một hệ sinh thái AI tích hợp, nơi mọi quốc gia thành viên cùng tiến lên.

Theo Nicole Jefferson, Phó Chủ tịch phụ trách Quan hệ Chính phủ (khu vực châu Mỹ và châu Á – Thái Bình Dương, Nhật Bản) tại Dell Technologies, sức mạnh lớn nhất của ASEAN nằm ở hành động và đầu tư tập thể. Nhiều quốc gia thành viên đã vạch ra các chiến lược AI đầy tham vọng.

Ông chỉ ra, tại lễ công bố Ngân sách 2026 của Singapore gần đây, Thủ tướng Lawrence Wong đã chia sẻ tầm nhìn đưa quốc gia này trở thành trung tâm đáng tin cậy, nơi các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cùng phát triển, thử nghiệm và triển khai các giải pháp AI có tác động thực tiễn.

"Câu hỏi hiện nay không còn là liệu AI có làm thay đổi khu vực hay không, mà là liệu ASEAN có thể định hình quá trình đó theo những giá trị chung, bảo vệ chủ quyền và bảo đảm không quốc gia nào bị bỏ lại phía sau hay không", chuyên gia này nhận định.

Điều này đòi hỏi một chiến lược thống nhất về quản trị, hạ tầng và nhân lực. Theo đó, ông Jefferson cho rằng, để khai thác trọn vẹn tiềm năng AI trên toàn Đông Nam Á, ASEAN cần hướng tới một khuôn khổ quản trị hài hòa.

Dù Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2025 và Hướng dẫn về Quản trị và Đạo đức AI năm 2024 là những cột mốc quan trọng, nhưng sự chênh lệch trong chiến lược quốc gia có nguy cơ làm gia tăng khoảng cách về mức độ sẵn sàng AI và phát triển khu vực.

Hiện mới chỉ có 6 quốc gia thành viên xây dựng chiến lược AI quốc gia. Trong khi đó, các nước đi đầu như Singapore đang thành lập Hội đồng AI Quốc gia mới để thúc đẩy AI. Điều này cho thấy khoảng cách về mức độ sẵn sàng AI trong ASEAN đang ngày càng nới rộng, đe dọa sự phát triển kinh tế cân bằng của khu vực.

Khoảng cách này được phản ánh trong một nghiên cứu năm 2025 của Salesforce. Cụ thể, Singapore xếp thứ hai toàn cầu về mức độ sẵn sàng AI của chính phủ, trong khi Lào và Myanmar lần lượt đứng thứ 137 và 143.

Theo ông Jefferson, sự chênh lệch này không chỉ đến từ khác biệt về quản trị, mà còn phản ánh khoảng cách số và mức độ kết nối nông thôn. Việc thu hẹp khoảng cách này là nền tảng để bảo đảm lợi ích từ AI đến được với mọi quốc gia thành viên.

Một mô hình quản lý cứng nhắc, áp dụng chung cho tất cả sẽ khó phản ánh được sự đa dạng và tham vọng của ASEAN. Điều này càng đúng với nền kinh tế khu vực, nơi hơn 90% doanh nghiệp là doanh nghiệp nhỏ và vừa, và thương mại nội khối chiếm khoảng 1/4 tổng thương mại của ASEAN.

Vì vậy, khối nên theo đuổi “cách làm ASEAN”: ra quyết định dựa trên đồng thuận và tôn trọng nguyên tắc không can thiệp, đồng thời xây dựng khuôn khổ hợp tác và phối hợp về tiêu chuẩn AI và quản trị dữ liệu xuyên biên giới.

"Dù cách tiếp cận này có thể mất thời gian, nhưng sẽ bảo đảm chính sách được xây dựng theo hướng bao trùm và tôn trọng ưu tiên chính trị và kinh tế riêng của từng quốc gia", chuyên gia Jefferson nhấn mạnh.

Các nền tảng hiện có như Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN và Nhóm công tác ASEAN về Quản trị AI đã tạo nên nền tảng chính sách vững chắc.

Động lực này đang dần hình thành các cơ chế hợp tác cụ thể. Mạng lưới An toàn AI ASEAN dự kiến đặt trụ sở khu vực tại Malaysia vào đầu năm 2026, tạo trung tâm để các nước thành viên phối hợp xây dựng hệ sinh thái AI an toàn và bao trùm.

Theo bà Grace Lim, chuyên gia kinh tế cấp cao về ASEAN và châu Á tại Bộ phận Nghiên cứu Toàn cầu của Ngân hàng Đầu tư UBS, bước tiếp theo là tăng cường hợp tác công - tư sâu rộng.

Bà Lim cho biết: "Việc tận dụng chuyên môn từ khu vực tư nhân sẽ giúp các quy định linh hoạt, định hướng theo kết quả và tập trung quản lý các hệ thống AI có rủi ro cao nhất".

Khi huy động sự tham gia từ doanh nghiệp, giới học thuật và xã hội ngay từ đầu, ASEAN có thể xây dựng khuôn khổ quản trị linh hoạt, thực tiễn và phù hợp văn hóa.

Chính sách hiệu quả sẽ định hình tầm nhìn, nhưng hạ tầng cụ thể mới là nền tảng cho hành động. AI đòi hỏi năng lực tính toán lớn, trung tâm dữ liệu công suất cao và nguồn năng lượng ổn định, những nguồn lực hiện phân bổ không đồng đều trong ASEAN.

Các quốc gia thành viên đã có những khoản đầu tư đáng kể. Singapore cam kết 500 triệu đô la Singapore cho phần cứng tính toán tiên tiến, trong khi Malaysia đã đưa ra các ưu đãi thuế lớn cho đầu tư trung tâm dữ liệu trong ngân sách 2024.

Tuy nhiên, hạn chế về địa lý và chi phí năng lượng gia tăng có thể làm chậm tiến trình nếu các quốc gia hành động riêng lẻ.

Hợp tác xuyên biên giới mang lại con đường nhanh hơn và tiết kiệm chi phí hơn. Khu kinh tế đặc biệt Johor- Singapore (JS-SEZ) là minh chứng rõ ràng. Mô hình này kết hợp lợi thế đất đai và lao động của Malaysia với năng lực đầu tư của Singapore để phát triển trung tâm chung cho các lĩnh vực giá trị cao, bao gồm trung tâm dữ liệu và sản xuất công nghệ cao, những nền tảng của AI.

"Thông qua các khung chính sách phối hợp như ưu đãi thuế đặc biệt, khuyến khích mục tiêu và quỹ hạ tầng riêng, sáng kiến JS-SEZ đã thu hút hàng tỷ USD đầu tư cho các tổ hợp siêu quy mô và hạ tầng tính toán AI chuyên biệt", bà Lim nói.

Cách tiếp cận hợp tác này nên được mở rộng trên toàn ASEAN thông qua các “khu tính toán AI đặc biệt”, những vùng được chỉ định với quy định linh hoạt kết hợp, chia sẻ nguồn năng lượng và cơ chế đầu tư chung, tận dụng lợi thế so sánh của từng quốc gia.

Thay vì cạnh tranh cho các dự án riêng lẻ, việc đồng đầu tư vào các hành lang hạ tầng sẽ giúp ASEAN mở rộng hạ tầng AI đẳng cấp thế giới hiệu quả hơn, tăng khả năng chống chịu, giảm chi phí và thúc đẩy các tiêu chuẩn chung.

Theo Ngân hàng Thế giới, hiện chỉ khoảng 1/10 việc làm ở ASEAN liên quan đến các nhiệm vụ bổ trợ cho AI, trong khi ở các nền kinh tế phát triển, tỷ lệ này là khoảng 3/10.

Thu hẹp khoảng cách này là điều kiện then chốt để đạt được tầm nhìn xã hội số mà Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2025 đặt ra. Điều đó đòi hỏi các quốc gia thành viên, cùng với doanh nghiệp và giới học thuật, phải đào tạo thế hệ nhân lực “bản địa AI” mới, đồng thời nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện tại.

Việc thành lập một lực lượng đặc nhiệm khu vực đa cơ quan có thể giúp điều phối nỗ lực xuyên biên giới. Đồng thời, cần một khuôn khổ phát triển nguồn nhân lực tập trung để theo dõi nhu cầu kỹ năng AI, xác định khoảng trống quan trọng trong từng ngành và phân bổ nguồn lực cho các chương trình đào tạo mục tiêu.

Hệ thống giáo dục cũng cần đổi mới song song như tích hợp AI vào chương trình học, khuyến khích các chương trình sát với nhu cầu doanh nghiệp và mở rộng mô hình học nghề trong sản xuất, kỹ thuật và nông nghiệp. Đào tạo lại và nâng cao kỹ năng tại chỗ sẽ giúp quá trình chuyển đổi kinh tế mang tính bao trùm thay vì gây xáo trộn.

Các hợp tác giữa doanh nghiệp và trường đại học, như Dell hợp tác phát triển Siam AI nhằm xây dựng nhân lực và hạ tầng AI tại Thái Lan, hoặc sáng kiến AIForMYFuture của Microsoft nhằm đào tạo và tái đào tạo công dân Malaysia cho thấy hợp tác có thể thúc đẩy xây dựng năng lực nhanh hơn và phân bổ lợi ích đồng đều hơn trong khu vực.

Giới quan sát nhận định, con đường phía trước của ASEAN đã rõ ràng: bằng cách đồng bộ chiến lược, đồng đầu tư xuyên biên giới và kết nối doanh nghiệp với học thuật, ASEAN có thể xây dựng một hệ sinh thái AI liên kết.

Khi mục tiêu nền kinh tế số 2030 đang đến gần, 5 năm tới sẽ mang tính quyết định để đặt nền móng cho tương lai chung. Dù ưu tiên là quản trị, hạ tầng hay kỹ năng, quan hệ đối tác công - tư vẫn là đòn bẩy thống nhất giúp ASEAN đạt được tiến bộ nhanh chóng và bao trùm, bất kể mức độ phát triển AI hiện tại của từng quốc gia.

Bằng việc chia sẻ nguồn lực, chuyên môn và hạ tầng, khu vực có thể xây dựng một hệ sinh thái AI thống nhất, phản ánh sự đa dạng nhưng đồng thời khuếch đại sức mạnh tập thể.