Cần cơ chế đồng bộ để “xanh hóa” thương mại điện tử

Việt Nam đang nằm trong nhóm 10 quốc gia có tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử (TMĐT) nhanh nhất thế giới. Sự bùng nổ của mua sắm trực tuyến đã mang lại nhiều tiện ích cho người tiêu dùng, đồng thời tạo cú hích mạnh mẽ cho ngành bán lẻ. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi đó là một “mặt tối” ngày càng hiện hữu: rác thải nhựa từ hoạt động TMĐT đang gia tăng nhanh chóng, trở thành thách thức lớn đối với môi trường và hệ thống xử lý chất thải.

Theo dự báo của Hiệp hội TMĐT Việt Nam (VECOM), nếu không có giải pháp kiểm soát và giảm thiểu kịp thời, đến năm 2030, lượng rác thải nhựa phát sinh từ lĩnh vực TMĐT tại Việt Nam có thể vượt 800.000 tấn. Con số này đặt ra nguy cơ ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, trong bối cảnh quy mô thị trường TMĐT Việt Nam được dự báo chạm mốc gần 100 tỷ USD vào thời điểm đó.

Theo ông Vương Quang Huy, Phó Chánh Văn phòng VECOM, một trong những rào cản lớn nhất đối với việc áp dụng bao bì thân thiện với môi trường trong TMĐT hiện nay là chi phí. Các loại bao bì “xanh”, dù cần thiết để bảo vệ môi trường, nhưng có giá thành cao hơn đáng kể so với bao bì nhựa truyền thống, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp, đặc biệt là các nhà bán hàng nhỏ.

Bên cạnh đó, việc thu hồi và tái sử dụng bao bì cũng gặp nhiều khó khăn do thói quen tiêu dùng.

Đại diện VECOM cũng thừa nhận, không ít nhà bán hàng vẫn duy trì thói quen đóng gói dư thừa, sử dụng nhiều lớp bao bì và vật liệu chống sốc để đảm bảo an toàn cho hàng hóa. Điều này dẫn đến lãng phí vật liệu và làm gia tăng đáng kể lượng rác thải nhựa. Mặc dù các sàn - đã ban hành hướng dẫn, quy chuẩn đóng gói, nhưng việc thiếu chế tài cụ thể đối với hành vi đóng gói vượt mức vẫn là “khoảng trống” cần sớm được lấp đầy.

Để giải quyết vấn đề này, VECOM đã phối hợp với Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF) xây dựng bộ tiêu chí về thương mại điện tử xanh, nhằm khuyến khích các doanh nghiệp giảm thiểu sử dụng bao bì nhựa và chuyển sang sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường. Nhiều mô hình thay thế bao bì bằng vật liệu hữu cơ như xơ dừa, xơ dứa hoặc các sản phẩm tái chế từ phụ phẩm nông nghiệp cũng đang được nghiên cứu và thí điểm, mở ra hướng đi mới cho đóng gói bền vững trong TMĐT.

Trong khi đó, PGS TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế Tuần hoàn (ICED) nhấn mạnh, phát triển mô hình “chuỗi cung ứng đảo chiều” (reverse logistics) là một hướng đi khả thi đối với TMĐT. Theo đó, người tiêu dùng chỉ nhận sản phẩm, còn bao bì có thể được hoàn trả cho đơn vị vận chuyển để đưa trở lại nhà cung cấp hoặc một đơn vị trung gian nhằm tái sử dụng.

Ông Quân cho rằng, nếu quy trình đóng gói được thiết kế hợp lý, việc thu hồi bao bì hoàn toàn không làm ảnh hưởng đến trải nghiệm mua sắm của khách hàng. Quan trọng hơn, cần có các chính sách tổng thể, đồng bộ, từ yêu cầu nhà cung cấp giảm thiểu bao bì nhựa, đến cơ chế khuyến khích người tiêu dùng tham gia hoàn trả bao bì. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm đáng kể lượng rác thải nhựa, mà còn từng bước hình thành chuỗi cung ứng tuần hoàn, bền vững cho TMĐT.

Ở góc độ quản lý môi trường, PGS TS Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng để TMĐT thực sự thân thiện với môi trường, cần áp dụng các biện pháp kinh tế và quản lý mang tính ràng buộc. Trong đó, việc tăng thuế, phí đối với sản phẩm nhựa giá rẻ, khó phân hủy là cần thiết nhằm hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần.

Song song với đó, cơ quan chức năng cần siết chặt quản lý, yêu cầu các sàn TMĐT và người bán từng bước thay thế bao bì nhựa bằng các vật liệu dễ tái chế hoặc dễ phân hủy. Hiện nay, bên cạnh nhựa truyền thống từ hóa dầu, nhiều loại nhựa phân hủy sinh học được sản xuất từ bột sắn, bột gạo hay tinh bột tự nhiên đã xuất hiện, có khả năng phân hủy tương tự chất hữu cơ, góp phần giảm áp lực cho môi trường.

Về lâu dài, tăng cường tái chế được xem là giải pháp then chốt. Nhà nước cần đầu tư xây dựng hệ thống thu gom, phân loại và tái chế rác thải nhựa bằng công nghệ hiện đại, đồng thời ban hành chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia chuỗi kinh tế tuần hoàn. Việc hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh không chỉ giúp giảm ô nhiễm môi trường, mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành TMĐT trong tương lai.