Cần phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh

Thừa uỷ quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày tờ trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế; đồng thời, tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Theo Bộ trưởng, trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh. Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ đô la Mỹ. Tuy nhiên, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài, sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng với tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, mục tiêu đến năm 2030 là đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3 - 5 mặt hàng và đạt quy mô 8 - 10 triệu hợp đồng mỗi năm.

“Để thực hiện mục tiêu này, việc xây dựng, ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro; bảo đảm an toàn hệ thống, phòng chống thao túng, bảo vệ nhà đầu tư, thúc đẩy niêm yết hàng hóa Việt Nam, từng bước hình thành giá tham chiếu và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nêu rõ.

Cũng theo Bộ trưởng, dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng với bố cục gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 05 nội dung.

Trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết xây dựng Luật, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo luật đảm bảo phù hợp với các chủ trương, quan điểm của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật. Đánh giá kỹ lưỡng việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực, điều kiện thi hành luật.

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Chủ nhiệm Phan Văn Mãi đề nghị hoàn thiện, bảo đảm phù hợp với tên gọi, thể hiện bao quát chính xác các nội dung chính của luật. Phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này và các luật chuyên ngành.

Liên quan đến quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, Chủ nhiệm Phan Văn Mãi đề nghị rà soát mô hình quản lý nhà nước, cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật này, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quy định tại các văn bản luật, nghị định.

“Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội”, Chủ nhiệm Phan Văn Mãi nêu rõ.

Cùng với các nội dung đã nêu, đại diện cơ quan thẩm tra cũng đề nghị đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm; cân nhắc bổ sung đánh giá đầy đủ và rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ…