Nhiều ý kiến cho rằng để quyền lựa chọn của người tiêu dùng thực sự đi vào cuộc sống, cần làm rõ ranh giới giữa dữ liệu cần thiết và dữ liệu phục vụ mục đích thương mại.
Bộ Công Thương đang lấy ý kiến Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Dự thảo), với nhiều điểm mới nhằm thích ứng với bối cảnh kinh tế số.
Đối với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Dự thảo tập trung sửa đổi theo hướng bảo đảm đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, đồng thời đẩy mạnh phân quyền, phân cấp trong quản lý nhà nước.
Một trong những nội dung đáng chú ý là bổ sung quyền cho người tiêu dùng được lựa chọn “mục đích, phạm vi thu thập và sử dụng thông tin” của mình. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng trong bối cảnh dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành nguồn tài nguyên có giá trị đối với các mô hình kinh doanh số.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, TS Nguyễn Ngọc Quyên - Trưởng Bộ môn Pháp luật cạnh tranh và Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Khoa Pháp luật Kinh tế, Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết, thực tế nhiều nền tảng số thường gộp việc đồng ý cung cấp dịch vụ với việc cho phép khai thác dữ liệu cá nhân.
Xét trong tổng thể hệ thống pháp luật hiện hành, cơ sở pháp lý để xử lý tình trạng doanh nghiệp buộc người dùng phải chấp nhận chia sẻ dữ liệu để được sử dụng dịch vụ đã tương đối đầy đủ.
Theo bà Quyên, Điều 9 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 quy định sự đồng ý của chủ thể dữ liệu không được gắn với các điều kiện bắt buộc ngoài nội dung thỏa thuận. Quy định này về bản chất đã cấm việc "gói" sự đồng ý khai thác dữ liệu vào điều kiện sử dụng dịch vụ, tương đồng với cách tiếp cận của Liên minh châu Âu trong Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR).
Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng cấm các điều khoản buộc người tiêu dùng đồng ý cho thu thập, sử dụng thông tin như điều kiện để giao kết hợp đồng. Các quy định về quyền từ chối chia sẻ dữ liệu cho mục đích quảng cáo, từ chối theo dõi trên nền tảng số và chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm cũng đã được thiết lập.
Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Ngọc Quyên, vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện. Đáng chú ý là việc chưa có tiêu chí pháp lý rõ ràng để phân biệt đâu là dữ liệu thực sự cần thiết cho việc cung cấp dịch vụ và đâu là dữ liệu được thu thập cho mục đích thương mại, quảng cáo hoặc phân tích hành vi người dùng.
"Nếu không có hướng dẫn cụ thể, doanh nghiệp có thể viện dẫn lý do 'cần thiết' để hợp thức hóa việc thu thập quá mức thông tin cá nhân. Khi đó, quyền lựa chọn của người tiêu dùng rất dễ trở thành hình thức", bà Quyên nhận định.
Đặc biệt, các ngoại lệ “trừ trường hợp pháp luật có quy định khác” và nhóm trường hợp xử lý không cần sự đồng ý tại Điều 19 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, nếu được giải thích rộng, có thể làm mỏng đi nguyên tắc đồng ý tự nguyện.
Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều ý kiến cũng cho rằng việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm quyền lựa chọn của người tiêu dùng không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện để phát triển thị trường số một cách bền vững. Trong bối cảnh niềm tin của người tiêu dùng ngày càng trở thành yếu tố quyết định đối với sự phát triển của thương mại điện tử và các dịch vụ số, việc minh bạch trong thu thập, sử dụng dữ liệu sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo dựng quan hệ lâu dài với khách hàng.
Tuy nhiên, để các quy định mới phát huy hiệu quả, cần có hướng dẫn rõ ràng nhằm tránh phát sinh cách hiểu khác nhau trong quá trình thực thi. Đặc biệt, cần làm rõ đâu là dữ liệu thực sự cần thiết để cung cấp sản phẩm, dịch vụ và đâu là dữ liệu được thu thập cho các mục đích bổ sung như quảng cáo, tiếp thị hay phân tích hành vi người dùng. Đây là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp tuân thủ đúng quy định, đồng thời bảo đảm quyền lựa chọn thực chất cho người tiêu dùng.
