Trong bối cảnh chính sách thuế quan của Mỹ ngày càng khó đoán định, CPTPP và RCEP đang trở thành những điểm tựa quan trọng giúp các nền kinh tế châu Á đa dạng hóa thị trường.

Trong gần 25 năm, Mỹ luôn là thị trường tiêu thụ lớn và ổn định của thủy sản Việt Nam. Tuy nhiên, việc ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng cùng những biến động về thuế quan đã khiến đơn hàng từ thị trường này trở nên thất thường, buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải tìm kiếm những thị trường thay thế.
Đến cuối năm 2025, Trung Quốc đã vươn lên trở thành thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam, đồng thời là thị trường đầu tiên nhập khẩu hơn 1 tỷ USD tôm Việt Nam trong một năm. Canada, Australia và Nhật Bản cũng chứng kiến sự gia tăng nhập khẩu thủy sản từ Việt Nam.
Đáng chú ý, những quốc gia này đều là thành viên của một hoặc cả hai hiệp định thương mại lớn tại châu Á - Thái Bình Dương là Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).
Tác động của CPTPP và RCEP có thể gia tăng khi ngày càng nhiều nền kinh tế châu Á tìm kiếm thị trường thay thế Mỹ, trong bối cảnh hệ thống thương mại đa phương gặp khó khăn. Nhiều cam kết cắt giảm thuế quan vẫn đang được triển khai theo lộ trình, trong khi doanh nghiệp chưa khai thác hết các ưu đãi hiện có.
Triển vọng này đang thúc đẩy thêm nhiều quốc gia quan tâm đến việc tham gia các hiệp định. Trong năm qua, Philippines, Campuchia, UAE và Argentina đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP. Trung Quốc, Indonesia, Ecuador và Ukraine cũng nằm trong danh sách chờ xét duyệt. Costa Rica và Uruguay được kỳ vọng sớm trở thành thành viên mới của khối.
Trong khi đó, Hong Kong (Trung Quốc), Bangladesh, Sri Lanka và Chile đã nộp đơn xin gia nhập RCEP. Hiện nay, có 15 thành viên tham gia hiệp định này.
Ngoại trưởng kiêm Phó Thủ tướng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow cho rằng, trong bối cảnh hệ thống thương mại đa phương hoạt động kém hiệu quả và các nền kinh tế phải đối mặt với rào cản thuế quan từ những thị trường lớn, việc thúc đẩy các thỏa thuận thương mại khu vực và liên khu vực trở nên cần thiết. Thái Lan, thành viên sáng lập RCEP, cũng đang cân nhắc gia nhập CPTPP.
Trên thực tế, tác động của hai hiệp định nói trên đến tổng kim ngạch thương mại nội khối chưa thực sự nổi bật. Xuất khẩu nội khối CPTPP suy giảm trong 3/6 năm đầu tiên kể từ khi hiệp định có hiệu lực vào cuối năm 2018.
Với RCEP, tổng kim ngạch thương mại nội khối đạt 2.950 tỷ USD trong năm 2025, gần như không thay đổi so với năm đầu tiên triển khai năm 2022.
Đại dịch COVID-19 cũng khiến việc đánh giá hiệu quả của các hiệp định này trở nên khó khăn hơn. Theo bà Deborah Elms, Giám đốc chính sách thương mại tại Hinrich Foundation (Singapore), đại dịch gây trở ngại cho việc thu thập dữ liệu, đồng thời làm gián đoạn các chương trình thúc đẩy doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thương mại.
Dù vậy, CPTPP và RCEP đã tạo ra những liên kết thương mại mới giữa các quốc gia trước đây chưa có hiệp định chung. Chẳng hạn, theo RCEP, Trung Quốc cam kết giảm thuế nhập khẩu rượu sake từ Nhật Bản từ mức 40% xuống 0% vào năm 2042, với lộ trình giảm 1,9 điểm phần trăm mỗi năm. Nhờ đó, nhà sản xuất Hananomai Brewing của Nhật Bản có thêm cơ hội mở rộng xuất khẩu sang Trung Quốc, bù đắp phần sụt giảm tại thị trường Mỹ do thuế quan tăng.
Ở chiều ngược lại, số liệu do Viện Nghiên cứu các nền kinh tế đang phát triển (IDE-JETRO) tổng hợp cho thấy 58% hàng hóa Nhật Bản nhập khẩu từ Trung Quốc thuộc diện chịu thuế trong năm 2025 đã tận dụng ưu đãi thuế quan của RCEP.
CPTPP cũng mở ra cơ hội đáng kể cho Australia. Trước khi hiệp định có hiệu lực, Mexico áp thuế nhập khẩu 115% đối với lúa mạch Australia, khiến mặt hàng này hầu như không thể tiếp cận thị trường.
Sau khi CPTPP được triển khai, Australia đã vượt Mỹ để trở thành nhà cung cấp lúa mạch lớn nhất cho Mexico. Kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt 138,7 triệu AUD (95,6 triệu USD) trong năm 2025.
Theo Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ hằng năm của nước này sang các thành viên CPTPP trong 5 năm đầu thực thi hiệp định cao hơn 54,6% so với 5 năm trước đó.
Không chỉ thúc đẩy thương mại, CPTPP và RCEP còn góp phần tái định hình chuỗi cung ứng khu vực thông qua các quy tắc xuất xứ linh hoạt.
Theo đó, hàng hóa vẫn có thể được hưởng ưu đãi thuế quan khi sử dụng nguyên liệu, linh kiện từ các quốc gia thành viên khác, thậm chí một phần đầu vào từ những nước ngoài hiệp định nếu đáp ứng điều kiện quy định.
Cơ chế này đặc biệt có lợi cho Campuchia. Theo Viện Nghiên cứu châu Á toàn cầu thuộc Đại học Hong Kong, xuất khẩu của Campuchia sang các thành viên RCEP đã tăng 120,9% kể từ khi hiệp định có hiệu lực. Các mặt hàng tăng trưởng mạnh gồm quần áo, giày dép, thiết bị điện tử, linh kiện, dây điện và phụ tùng ô tô, trong đó xuất khẩu sang Nhật Bản và Hàn Quốc ghi nhận mức tăng đáng kể.
Quy tắc cộng gộp xuất xứ cho phép doanh nghiệp may mặc Campuchia sử dụng nguyên liệu từ Trung Quốc mà vẫn có thể đáp ứng điều kiện hưởng thuế quan ưu đãi tại các thị trường thành viên RCEP. Đây là lợi thế quan trọng giúp các doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực.
Tuy nhiên, sau một số năm triển khai, những hạn chế của hai hiệp định cũng dần bộc lộ. Cụ thể, RCEP cần điều chỉnh quy tắc xuất xứ theo hướng tương đồng hơn với CPTPP để tăng hiệu quả tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Việc áp dụng chứng nhận xuất xứ điện tử và hoàn thiện các quy định về thương mại số cũng là những hướng cải cách cần thiết.
Một vấn đề khác là mức độ nhận biết và khả năng tận dụng ưu đãi của doanh nghiệp còn hạn chế. Theo các chuyên gia Heiwai Tang và Guanzheng Sun thuộc Viện Nghiên cứu châu Á toàn cầu, việc giảm thuế trên danh nghĩa không tự động tạo ra tăng trưởng thương mại.
Doanh nghiệp cũng cần được cung cấp thông tin, hiểu rõ cách thức sử dụng ưu đãi và có động lực đáp ứng các quy tắc của hiệp định.
Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện các cam kết, chính phủ các nước cần tăng cường phổ biến thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận và tận dụng hiệu quả các lợi ích thương mại.
Theo bà Denise Cheok, Trưởng bộ phận kinh tế Đông Nam Á tại Moody's Analytics (Singapore), lợi ích từ các hiệp định thương mại thường cần nhiều năm để hiện thực hóa, ngay cả trong những điều kiện thuận lợi nhất.