Những năm qua, các lực lượng chức năng đã nỗ lực rất lớn trong kiểm soát thị trường và bảo vệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp, tuy nhiên thuốc lá nhập lậu vẫn diễn biến phức tạp.
Sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, từ ngày 30/9/2014 đến 30/9/2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ với 59.257 đối tượng, thu giữ hơn 110,18 triệu bao thuốc lá điếu, 388.196 kg lá thuốc lá và 2,37 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới. Kết quả này cho thấy nỗ lực rất lớn của các lực lượng chức năng trong kiểm soát thị trường và bảo vệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp. Tuy nhiên, những phương thức, thủ đoạn mới đang khiến bài toán chống buôn lậu trở nên phức tạp hơn.
Nếu trước đây thuốc lá nhập lậu chủ yếu được vận chuyển qua biên giới rồi đưa vào thị trường nội địa theo những tuyến, địa bàn tương đối rõ, thì nay hoạt động buôn bán đã dịch chuyển mạnh lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát và các nền tảng số.
Đối tượng có thể sử dụng nhiều tài khoản, liên tục thay đổi thông tin, không có địa điểm kinh doanh cố định; kho hàng, người gửi và người nhận ở nhiều địa phương khác nhau, khiến việc truy xuất dữ liệu điện tử, xác định đầu mối và thu thập chứng cứ gặp nhiều khó khăn.
Đáng chú ý, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đang tạo thêm một “mặt trận” mới. Các sản phẩm này có thể được quảng bá, chào bán, giao dịch nhanh chóng trên môi trường mạng, trong khi việc nhận diện sản phẩm, xác định thành phần, linh kiện, phụ kiện và xử lý tang vật vẫn còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện.
Từ thực tiễn địa phương, nhiều kiến nghị đáng chú ý đã được đưa ra. Ban Chỉ đạo 389 tỉnh An Giang đề nghị nghiên cứu hoàn thiện quy định về quản lý và tiêu hủy thuốc lá thế hệ mới, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu cho lực lượng thực thi ở cơ sở.
Tại Đồng Tháp, lực lượng chức năng phản ánh tình trạng các điểm bán lẻ thuốc lá đồng thời là nơi ở, nơi cất giấu hàng hóa. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc khám xét phải thực hiện theo quy định đối với nơi ở, có thể kéo dài thời gian và tạo điều kiện để đối tượng tẩu tán hàng hóa. Địa phương đề nghị nghiên cứu quy định phù hợp hơn để lực lượng chức năng có thể xử lý kịp thời trong những tình huống này.
Trong khi đó, TP Cần Thơ, TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai và nhiều địa phương cùng nhấn mạnh nhu cầu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu kết nối, chia sẻ thông tin dùng chung, đồng thời tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá trên thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ chuyển phát.
Theo các chuyên gia, khi phương thức buôn lậu thay đổi, công cụ đấu tranh cũng phải thay đổi. Thay vì chỉ dựa vào kiểm tra trực tiếp tại địa bàn, lực lượng chức năng cần có khả năng thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu để nhận diện các dấu hiệu bất thường, truy tìm mối liên hệ giữa người bán, kho hàng, phương tiện vận chuyển, tài khoản giao dịch và nguồn cung.
Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước – Bộ Công Thương cho biết, việc xử lý vi phạm trên môi trường mạng hiện vẫn gặp nhiều khó khăn do đối tượng sử dụng nhiều tài khoản, thường xuyên thay đổi thông tin, không có địa điểm kinh doanh cố định. Thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg, Cục sẽ xây dựng tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất, chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm hành chính, tăng cường giám sát, truy vết hoạt động kinh doanh trên môi trường số; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro đối với mặt hàng thuốc lá.
Đáng chú ý, phương thức quản lý cũng được định hướng chuyển từ kiểm tra bị động sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro. Đây là bước chuyển cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý trong bối cảnh nguồn lực thực thi có hạn nhưng phương thức vi phạm ngày càng tinh vi. Không chỉ vấn đề công nghệ, các địa phương cũng đề cập đến những khoảng trống và bất cập trong hệ thống pháp luật.
Bên cạnh đó, việc tăng cường phối hợp giữa lực lượng thực thi pháp luật với cộng đồng doanh nghiệp và Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cũng được xem là một mắt xích quan trọng nhằm đưa công tác phòng, chống buôn lậu đi sâu hơn vào thực tiễn thị trường.
Tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg về chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới, ông Hồ Lê Nghĩa – Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ, bên cạnh tăng cường kiểm tra, kiểm soát và xử lý nghiêm vi phạm, cần quan tâm đến giải pháp tạo sinh kế cho người dân khu vực biên giới. Việc hỗ trợ vốn, phát triển sản xuất, đào tạo nghề, tạo việc làm và ổn định thu nhập sẽ góp phần hạn chế việc người dân tham gia vận chuyển, mang vác, tiếp tay cho buôn lậu.
Bên cạnh việc tiếp tục tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá nhập lậu, thuốc lá không rõ nguồn gốc và các sản phẩm thuốc lá được kinh doanh trái phép, bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp, Hiệp hội còn góp phần hỗ trợ thực thi chính sách, cung cấp thông tin thực tiễn và cùng cơ quan quản lý xây dựng một thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh.
Một vấn đề khác cũng được đặt ra là nguồn lực cho lực lượng thực thi. Các địa phương đề nghị tăng cường kinh phí, phương tiện, thiết bị kỹ thuật; đầu tư hệ thống giám sát tại khu vực biên giới, vùng biển; hỗ trợ công tác tiêu hủy tang vật; đồng thời có cơ chế khen thưởng phù hợp đối với những tập thể, cá nhân có thành tích trong đấu tranh chống buôn lậu.
Tuy nhiên, nếu chỉ tăng kiểm soát mà không giải quyết nguyên nhân kinh tế – xã hội, cuộc chiến chống buôn lậu sẽ khó có thể đạt kết quả bền vững. Chính vì vậy, đề xuất của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam về tạo sinh kế cho cư dân biên giới có ý nghĩa thiết thực, góp phần chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ gốc.
Tại hội nghị triển khai các giải pháp chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới, nhiều địa phương cũng kiến nghị tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng, ứng dụng công nghệ trong kiểm tra, giám sát; nâng cao năng lực đấu tranh với hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát.
Những ý kiến tại các hội nghị cho thấy, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg không đơn thuần là tăng thêm các đợt kiểm tra, truy quét. Điểm cốt lõi là đổi mới phương thức quản lý, chuyển từ xử lý từng vụ việc sang nhận diện và triệt phá đường dây, đầu nậu, nguồn cung; từ kiểm soát trực tiếp sang kết hợp kiểm soát trên không gian số; từ các cơ sở dữ liệu riêng lẻ sang kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng.
Đồng thời, cần kết hợp giữa đấu tranh, xử lý nghiêm với tuyên truyền, vận động người dân; giữa kiểm soát biên giới với quản lý thị trường nội địa; giữa hoàn thiện pháp luật với tăng cường nguồn lực và phát triển sinh kế cho người dân khu vực biên giới.
Với sự vào cuộc đồng bộ của các lực lượng chức năng, địa phương, doanh nghiệp và Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, việc triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg được kỳ vọng tạo chuyển biến mạnh mẽ trong công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá, qua đó góp phần bảo vệ nguồn thu ngân sách, quyền lợi doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp, việc làm của người lao động và xây dựng thị trường thuốc lá minh bạch, ổn định, cạnh tranh lành mạnh.
