Đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo đang tạo ra nhiều ý kiến trái chiều, giữa các doanh nghiệp quy mô lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn gia nhập thị trường.
Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về việc cắt giảm các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, trong đó đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh đối với 58 ngành, nghề theo Luật Đầu tư 2025, bao gồm cả xuất khẩu gạo. Đề xuất này lập tức thu hút nhiều ý kiến trái chiều từ cộng đồng doanh nghiệp khi tác động không chỉ dừng ở thủ tục hành chính mà còn liên quan trực tiếp đến cấu trúc thị trường, sinh kế nông dân và định hướng phát triển dài hạn của ngành lúa gạo.
Theo dự thảo, nếu được thông qua, doanh nghiệp xuất khẩu gạo sẽ không còn phải xin giấy phép với các yêu cầu về kho chứa, cơ sở xay xát hay duy trì điều kiện kinh doanh như hiện hành theo Nghị định 107/2018/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung gần đây như Nghị định 01/2025/NĐ-CP. Đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh xuất khẩu gạo đang chịu áp lực cạnh tranh gia tăng, khi giá xuất khẩu bình quân những tháng đầu năm 2026 giảm 9,3% so với cùng kỳ năm trước. Điều này buộc cơ quan quản lý phải tính đến việc “cởi trói” để tạo thêm động lực cho thị trường.
Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là khối vừa và nhỏ, bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ với phương án bãi bỏ giấy phép, đồng thời kiến nghị mở lại cơ chế xuất khẩu ủy thác vốn đã bị dừng từ năm trước. Ông Nguyễn Văn Chung, đại diện Công ty cổ phần lương thực thực phẩm JCC cho rằng, việc bãi bỏ điều kiện giấy phép sẽ mở rộng đáng kể số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường. “Các doanh nghiệp vừa và nhỏ có điều kiện tham gia thị trường, đầu ra cũng khá nhiều, nhưng cơ chế ủy thác bị đóng lại từ năm ngoái đến nay, khiến các doanh nghiệp này gặp khó”, ông Chung nói.
Từ góc độ thị trường, ông Chung nhận định khi có thêm doanh nghiệp tham gia, đầu ra sẽ được mở rộng, qua đó góp phần cải thiện giá gạo - yếu tố đang chịu áp lực giảm.
Ông Vũ Ngọc Đỉnh, Tổng Giám đốc Tập đoàn Techpal cho rằng đề xuất bỏ giấy phép là “vô cùng cấp thiết”. Ông chỉ ra thực tế số lượng doanh nghiệp đủ điều kiện xuất khẩu gạo hiện không nhiều, dẫn đến tình trạng thu mua tập trung. “Do ít doanh nghiệp đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, trong khi thương lái phần lớn gom thu mua lúa gạo cho các đầu mối này nên không có tính cạnh tranh cao, dẫn đến khả năng chèn ép giá người nông dân trồng lúa”, ông Đỉnh nhận định.
Đồng thời cho rằng, với những doanh nghiệp làm gạo giá trị cao, quy mô sản lượng không cần quá lớn và cũng không nhất thiết phải đầu tư đầy đủ nhà xưởng, kho bãi hay máy móc như quy định hiện nay. Ông Đỉnh đề xuất nên coi gạo như các mặt hàng nông sản khác như cà phê hay hạt điều - những ngành không áp dụng giấy phép kinh doanh xuất khẩu nhưng vẫn phát triển mạnh.
Ở chiều ngược lại, không ít doanh nghiệp bày tỏ sự thận trọng, thậm chí lo ngại về những hệ lụy dài hạn nếu bãi bỏ hoàn toàn điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo. Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Công ty CP nông nghiệp CNC Trung An, dù đánh giá đề xuất là kịp thời trong bối cảnh hiện nay, nhưng cho rằng nếu nhìn dài hạn, chính sách này có thể khiến ngành lúa gạo “thụt lùi”.
Theo ông Bình, gạo không phải là hàng hóa thông thường mà là mặt hàng đặc biệt, gắn với sinh kế của gần 20 triệu nông dân và liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực quốc gia. “Khi rào cản gia nhập thị trường bị dỡ bỏ, doanh nghiệp có thể tham gia xuất khẩu mà không cần đầu tư nhà máy xay xát, vùng nguyên liệu, thậm chí không cần quan tâm đến người trồng lúa”, ông Bình cảnh báo.
Ông Bình cho rằng, điều này sẽ tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Những đơn vị đầu tư bài bản, xây dựng chuỗi giá trị và gắn kết với nông dân sẽ phải cạnh tranh với các nhà xuất khẩu “tay ngang” không có cùng nền tảng.
Từ đó, ông kiến nghị không nên bãi bỏ hoàn toàn giấy phép, mà cần tập trung cắt giảm các thủ tục hành chính không cần thiết, đồng thời thiết lập hệ thống kiểm soát đủ mạnh để bảo vệ ngành hàng.
Ngoài ra, ông Bình đề xuất lựa chọn các doanh nghiệp lớn, có năng lực được ví như “đại bàng” để dẫn dắt các chương trình lớn như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, qua đó gắn trách nhiệm của doanh nghiệp xuất khẩu với nông dân và toàn ngành.
Trước đó, cơ quan quản lý cũng đã cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn. Bộ Công Thương chỉ ra các hệ lụy có thể phát sinh nếu bãi bỏ điều kiện kinh doanh trong xuất khẩu gạo, bao gồm nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh lương thực, tình trạng tranh mua tranh bán và rủi ro từ dòng vốn ngoại thao túng thị trường.
Trong khi đó, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng cải cách là cần thiết, nhưng phải đi kèm với đánh giá rủi ro đầy đủ. Cơ quan này đề xuất cần tham vấn rộng rãi cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và người nông dân – những đối tượng chịu tác động trực tiếp.
Rõ ràng, đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo đang đặt ra một bài toán cân bằng giữa cải cách thủ tục hành chính và bảo đảm phát triển bền vững ngành hàng. Khi “cánh cửa” thị trường được mở rộng, câu hỏi lớn không chỉ là có nên bỏ hay không, mà là bỏ như thế nào để không đánh đổi bằng những rủi ro dài hạn cho cả doanh nghiệp lẫn người nông dân.
