Dấu chân Công ty Việt Mỹ xuất hiện tại nhiều địa phương qua hàng loạt gói thầu thiết bị y tế trị giá hàng chục, hàng trăm tỷ đồng. Điều gì cần được soi kỹ phía sau những cuộc thầu này?
Trong khi vụ án xảy ra tại Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ (Công ty Việt Mỹ) và các đơn vị liên quan đang được Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an mở rộng điều tra, hoạt động đấu thầu của doanh nghiệp này cũng thu hút sự chú ý.
Dữ liệu từ trang “DauThau.info” được báo chí đăng tải cho thấy, giai đoạn 2018 - 2026, Công ty Việt Mỹ tham gia 276 gói thầu, trúng 246 gói, với tổng giá trị trúng thầu, tính cả các gói liên danh, khoảng 5.947 tỷ đồng. Danh mục doanh nghiệp cung cấp chủ yếu là những thiết bị y tế chuyên sâu như máy gia tốc xạ trị, hệ thống xạ trị áp sát, PET/CT, Cyclotron, nguồn phóng xạ, linh kiện thay thế và dịch vụ bảo trì. Hoạt động đấu thầu của Công ty Việt Mỹ trải rộng tại nhiều bệnh viện, địa phương trên cả nước.
Bình luận về vụ án này, một số chuyên gia pháp lý - đấu thầu cho rằng, những sai phạm sẽ được cơ quan chức năng điều tra làm rõ. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm sau vụ án là với những gói thầu thiết bị y tế chuyên sâu, giá trị lớn, yêu cầu kỹ thuật được xây dựng như thế nào, giá gói thầu hình thành trên cơ sở nào và việc lựa chọn nhà thầu được kiểm soát ra sao để bảo đảm cạnh tranh thực chất?
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Thanh Phong, Trưởng Chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, thiết bị y tế chuyên sâu có những đặc thù về công nghệ, cấu hình, phần mềm, linh kiện, vật tư đi kèm, điều kiện bảo hành, bảo trì và khả năng tương thích. Vì vậy, ngay từ khâu xây dựng yêu cầu kỹ thuật đã cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ.
Theo Luật sư Phong, tiêu chí kỹ thuật phải đủ để lựa chọn thiết bị đáp ứng nhu cầu chuyên môn. Nhưng nếu hồ sơ đưa vào những thông số hoặc điều kiện không thực sự cần thiết, phạm vi sản phẩm và nhà cung cấp có khả năng đáp ứng có thể bị thu hẹp.
“Không nên chỉ nhìn vào việc cuối cùng có bao nhiêu nhà thầu tham dự. Cần nhìn ngược lại hồ sơ mời thầu để xem các tiêu chí kỹ thuật được xây dựng trên cơ sở nhu cầu sử dụng thực tế hay có những điều kiện làm hạn chế khả năng tham gia của sản phẩm, nhà cung cấp khác”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.
Cùng với yêu cầu kỹ thuật, theo Luật sư Phong, cách hình thành giá gói thầu cũng cần được nhìn kỹ. Với thiết bị y tế chuyên sâu, ngay cả những thiết bị có cùng công năng vẫn có thể khác nhau về cấu hình, xuất xứ, phần mềm, phụ kiện, điều kiện lắp đặt, bảo hành và bảo trì.
Bởi vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc có báo giá để làm căn cứ, mà còn ở chất lượng và khả năng so sánh của dữ liệu được sử dụng. Nếu các thiết bị đưa ra đối chiếu không tương đồng hoặc nguồn thông tin tham khảo không phản ánh đúng mặt bằng thị trường, giá gói thầu được xây dựng từ những dữ liệu đó có thể thiếu chính xác.
Luật sư Nguyễn Thanh Phong cũng lưu ý, mức chênh lệch giữa giá gói thầu và giá trúng thầu không thể được sử dụng riêng lẻ để đánh giá một cuộc thầu. Giá trúng sát giá gói thầu chưa phải bằng chứng của vi phạm; ngược lại, việc hoàn tất đầy đủ các bước thủ tục cũng chưa đồng nghĩa cạnh tranh đã diễn ra thực chất.
“Muốn đánh giá một cuộc thầu phải nhìn xuyên suốt từ khi hình thành nhu cầu mua sắm, xây dựng yêu cầu kỹ thuật, xác định giá đến đánh giá hồ sơ, thẩm định và phê duyệt kết quả. Ở mỗi khâu cần làm rõ căn cứ được sử dụng, người thực hiện và trách nhiệm của từng chủ thể. Nếu chỉ dừng ở việc kiểm tra hồ sơ có đủ hay không thì có thể bỏ qua những vấn đề nằm phía sau hồ sơ”, Luật sư Phong nhận định.
Theo Luật sư Nguyễn Thanh Phong, với những gói thầu thiết bị y tế có giá trị lớn, việc giám sát cần dựa nhiều hơn vào đối chiếu dữ liệu. Giá của những thiết bị tương đồng, lịch sử mua sắm, yêu cầu kỹ thuật, số lượng nhà thầu tham dự và lý do nhà thầu bị loại, nếu được đặt cạnh nhau, sẽ giúp nhận diện rõ hơn những dấu hiệu cần kiểm tra.
“Không thể coi việc một doanh nghiệp trúng nhiều gói thầu là dấu hiệu mặc nhiên của sai phạm. Nhưng khi một nhà cung cấp xuất hiện với tần suất lớn tại những gói thầu giá trị cao, cơ chế giám sát phải đủ khả năng kiểm chứng vì sao doanh nghiệp đó được lựa chọn, giá được hình thành trên cơ sở nào và các tiêu chí kỹ thuật có thực sự phục vụ nhu cầu chuyên môn.
Minh bạch trong đấu thầu không nên chỉ dừng ở việc công khai ai trúng thầu và với giá bao nhiêu. Quan trọng hơn, những căn cứ dẫn tới kết quả lựa chọn nhà thầu phải có khả năng kiểm tra, đối chiếu. Khi quá trình đó đủ minh bạch, những khoảng trống có thể bị lợi dụng để can thiệp vào một cuộc thầu cũng sẽ được thu hẹp”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong nhấn mạnh.
