Hiệp định Thương mại tự do ASEAN-Canada (ACAFTA), nếu được ký kết, sẽ là "cú hích" thúc đẩy thương mại song phương Việt Nam - Canada.
Hiệp định ACAFTA chính thức bắt đầu được đàm phán tại Hội nghị tham vấn Bộ trưởng Kinh tế ASEAN - Canada lần thứ 10 vào tháng 11/2021. Năm 2023, Việt Nam đã tham dự 3 phiên đàm phán ACAFTA. Theo đó, Việt Nam cùng các nước ASEAN và Canada đã thống nhất điều chỉnh mục tiêu, hướng tới việc sớm kết thúc cơ bản đàm phán và tiến tới ký kết hiệp định này.
Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Canada đã ghi nhận con số ấn tượng 6,37 tỷ USD, tăng 13,5% so với năm 2023. Bước sang năm 2025, số liệu từ Thương vụ Việt Nam tại Canada cho thấy tốc độ này vẫn tiếp tục duy trì ở mức hai chữ số.
Việt Nam hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Canada trong khối ASEAN, chiếm gần 45% tổng kim ngạch nhập khẩu của Canada từ khu vực này. Tuy nhiên, một thực tế đáng suy ngẫm là có tới 81% hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang Canada vẫn đang sử dụng mức thuế MFN, trong khi tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ Hiệp định CPTPP mới chỉ dừng lại ở mức khiêm tốn, khoảng 18%.
Nếu CPTPP đã mở đường, thì ACAFTA được giới chuyên gia đánh giá là sẽ tạo ra một hành lang pháp lý toàn diện và thuận lợi hơn khi tối ưu hóa quy tắc xuất xứ nội khối ASEAN. Điều này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với các ngành hàng có chuỗi cung ứng phức tạp như dệt may, da giày và linh kiện điện tử.
Khi ACAFTA được ký kết, không chỉ thuế quan về 0% mà các rào cản phi thuế quan cũng sẽ được cắt giảm đáng kể. Ông Abdul Kadir Jailani, Đại sứ Indonesia tại Canada, nhận định rằng ACAFTA mang lại lợi ích cho tất cả các quốc gia ASEAN, trong đó Việt Nam sẽ hưởng lợi lớn về gia tăng sản lượng xuất khẩu. Canada đóng vai trò là "cửa ngõ" để các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận toàn bộ thị trường Bắc Mỹ rộng lớn thông qua các liên kết sẵn có của họ như NAFTA 2.0 (USMCA).
Đặc biệt, trong bối cảnh Canada đang đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc, Việt Nam nổi lên như một điểm đến an toàn và tiềm năng. Các mặt hàng thế mạnh như thủy sản (tăng trưởng 23% trong nửa đầu năm 2025), đồ gỗ nội thất và nông sản công nghệ cao đang đứng trước cơ hội thâm nhập sâu vào các hệ thống bán lẻ khổng lồ như Walmart hay Costco của Canada.
Tuy nhiên, "miếng bánh" ACAFTA không dễ dàng giành được. Bởi vì, Canada là một trong những thị trường có tiêu chuẩn cao nhất thế giới về an toàn thực phẩm, môi trường và lao động.
Bà Trần Thu Quỳnh, Tham tán thương mại Việt Nam tại Canada, cảnh báo rằng dù thuế quan có giảm về 0%, hàng hóa Việt Nam vẫn đứng trước nguy cơ bị từ chối nếu không đáp ứng được các quy định về phát triển bền vững (ESG) và giảm phát thải carbon.
Một rủi ro khác là các biện pháp phòng vệ thương mại. Số liệu thống kê cho thấy một số mặt hàng của Việt Nam như thép chống ăn mòn, tấm pin năng lượng mặt trời đã từng rơi vào "tầm ngắm" điều tra chống bán phá giá của Canada. Khi dòng chảy hàng hóa gia tăng dưới tác động của ACAFTA, áp lực cạnh tranh từ các doanh nghiệp nội địa Canada và các đối thủ như Ấn Độ, Chile cũng sẽ khốc liệt hơn bao giờ hết.
Để không "lỡ nhịp" trước cơ hội từ ACAFTA, theo nhiều chuyên gia, các doanh nghiệp Việt Nam cần một chiến lược chuyển đổi toàn diện, từ tư duy gia công sang xây dựng giá trị bền vững. Bà Nguyễn Thị Lan Phương, Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương, nhấn mạnh giải pháp then chốt là sự liên kết. Doanh nghiệp nội địa cần chủ động bắt tay với khối FDI để hình thành chuỗi cung ứng khép kín ngay tại Việt Nam. Điều này không chỉ giúp đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế mà còn nâng cao hàm lượng công nghệ trong sản phẩm.
Bên cạnh đó, các chuyên gia đồng thuận đưa ra 3 nhóm giải pháp trọng tâm. Trong đó, chủ động "xanh hóa" sản xuất không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp cần đầu tư vào hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa và các chứng chỉ môi trường quốc tế. Việc đạt chuẩn "xanh" chính là tấm giấy thông hành uy tín nhất để vào thị trường Canada.
Mặt khác, cần xây dựng thương hiệu thay vì gia công. Hiện nay, hơn 60% hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang Canada vẫn mang thương hiệu của các nhà phân phối trung gian. Do đó, các doanh nghiệp cần đẩy mạnh việc đăng ký sở hữu trí tuệ và xây dựng câu chuyện sản phẩm riêng để nâng cao giá trị gia tăng.
Cuối cùng là tận dụng tối đa các công cụ hỗ trợ. Theo đó, các doanh nghiệp nên chủ động phối hợp với các Thương vụ, hiệp hội ngành hàng để nắm bắt các biến động về hàng rào kỹ thuật (TBT) và biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) của Canada.
ACAFTA không chỉ là một hiệp định thương mại tự do, mà là phép thử cho bản lĩnh và khả năng thích ứng của các doanh nghiệp Việt. Nếu chuẩn bị tốt, đây sẽ là "đòn bẩy" đưa hàng hóa Việt Nam tiếp tục vươn tầm thế giới, bắt đầu từ điểm tựa Bắc Mỹ.
