Sau giai đoạn tăng trưởng nóng với tốc độ chưa từng có, ngành xe điện (EV) Trung Quốc đang bước vào một bước ngoặt đầy thách thức.
Từng được xem là trung tâm của cuộc cách mạng xe điện toàn cầu với hàng trăm thương hiệu lớn nhỏ cùng tồn tại, thị trường EV lớn nhất thế giới nay đối diện nguy cơ tái cấu trúc mạnh mẽ khi chính sách hỗ trợ dần thu hẹp và áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt. Nhiều báo cáo phân tích cho thấy, hơn 50 hãng xe điện Trung Quốc có thể buộc phải thu hẹp quy mô hoặc rời khỏi thị trường ngay trong vài năm tới nếu không cải thiện được hiệu quả kinh doanh.
Những tín hiệu kém tích cực đã xuất hiện rõ ràng từ cuối năm 2025. Trái với kỳ vọng về một “đợt nước rút” doanh số trước thời điểm điều chỉnh chính sách, thị trường EV Trung Quốc ghi nhận mức tăng trưởng thấp hơn đáng kể so với dự báo. Theo Hiệp hội Ô tô Hành khách Trung Quốc, doanh số xe thuần điện và xe hybrid cắm điện trong giai đoạn từ ngày 1-28/12/2025 chỉ đạt khoảng 1,19 triệu chiếc, tăng xấp xỉ 5% so với cùng kỳ năm trước, thấp hơn rất nhiều so với mức tăng trên 30% mà các nhà phân tích từng kỳ vọng.
Ngay cả các doanh nghiệp đầu ngành cũng không tránh khỏi xu hướng chững lại. Trong tháng 12/2025, BYD - nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới giao hơn 420.000 xe, giảm trên 18% so với cùng kỳ năm trước và đánh dấu tháng sụt giảm thứ tư liên tiếp. Li Auto, một trong số ít hãng EV có lợi nhuận tại Trung Quốc đại lục, cũng ghi nhận lượng xe giao giảm hơn 24% so với tháng 12/2024. Những con số này cho thấy nhu cầu thị trường đang suy yếu nhanh hơn dự kiến.
Trong những năm trước đó, các nhà sản xuất EV Trung Quốc tăng trưởng bùng nổ nhờ nhu cầu nội địa lớn, chi phí sản xuất thấp và sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ chính phủ thông qua trợ giá, ưu đãi thuế cũng như đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, mặt trái của sự tăng trưởng quá nhanh là thị trường bị phân mảnh nghiêm trọng, với hàng trăm thương hiệu cùng cạnh tranh trong khi biên lợi nhuận ngày càng bị bào mòn. Thực tế, chỉ một số ít doanh nghiệp đạt được lợi nhuận bền vững, còn phần lớn vẫn hoạt động trong tình trạng thua lỗ và phụ thuộc vào chính sách hỗ trợ.
Áp lực càng gia tăng khi các ưu đãi bắt đầu bị điều chỉnh. Từ năm 2026, thuế mua xe điện tại Trung Quốc sẽ không còn được miễn hoàn toàn mà áp dụng ở mức 5% đến năm 2027, trước khi quay lại mức 10% vào năm 2028. Song song đó, chương trình trợ cấp đổi xe cũ lấy xe mới được chuyển từ mức hỗ trợ cố định sang cơ chế dựa trên tỷ lệ phần trăm giá xe, khiến người mua các mẫu xe giá rẻ nhận được ít ưu đãi hơn so với trước. Điều này làm suy yếu lợi thế cạnh tranh cốt lõi của nhiều hãng EV phổ thông.
Dù xuất khẩu xe điện Trung Quốc tiếp tục tăng trong năm 2025, đặc biệt sang châu Âu và Đông Nam Á, nhưng giới phân tích cho rằng điều này khó bù đắp tình trạng dư thừa công suất kéo dài trong nước. Deutsche Bank ước tính doanh số xe du lịch tại Trung Quốc đại lục có thể giảm khoảng 5% trong năm 2026, trong khi JPMorgan dự báo tổng lượng xe giao của các tập đoàn ô tô Trung Quốc có thể giảm từ 3-5% ngay trong năm nay.
Trong bối cảnh đó, năm 2026 được xem là “phép thử sinh tồn” của ngành EV Trung Quốc. Làn sóng sàng lọc được dự báo sẽ diễn ra mạnh mẽ, buộc các doanh nghiệp yếu kém phải rút lui, sáp nhập hoặc tái cấu trúc. Theo AlixPartners, chỉ khoảng 15 thương hiệu xe điện Trung Quốc tương đương 10% tổng số có khả năng đạt được lợi nhuận bền vững trong vòng 5 năm tới nếu cuộc cạnh tranh giá tiếp tục kéo dài.
Nhìn từ Việt Nam, những biến động tại thị trường EV Trung Quốc mang nhiều hàm ý đáng chú ý. Trong vài năm gần đây, xe điện Trung Quốc đã thâm nhập mạnh vào Việt Nam nhờ lợi thế giá và mẫu mã đa dạng. Tuy nhiên, khi ngành EV Trung Quốc bước vào giai đoạn “thanh lọc”, rủi ro đối với các thị trường nhập khẩu cũng gia tăng, từ nguy cơ gián đoạn nguồn cung linh kiện đến vấn đề hậu mãi và bảo hành.
Ở góc độ chính sách, câu chuyện của Trung Quốc là lời cảnh báo rõ ràng cho Việt Nam trong quá trình phát triển thị trường xe điện. Tăng trưởng nhanh có thể tạo hiệu ứng tích cực trong ngắn hạn, nhưng chỉ những doanh nghiệp có nền tảng tài chính, công nghệ và chiến lược dài hạn mới đủ sức tồn tại khi ưu đãi dần rút lui. Những gì đang diễn ra tại Trung Quốc cho thấy giai đoạn “bùng nổ số lượng” sớm hay muộn cũng sẽ nhường chỗ cho cuộc chơi của hiệu quả và sức bền - một bài học đáng giá cho hành trình xe điện của Việt Nam trong những năm tới.
