Với hàng nghìn di sản văn hóa vật thể, phi vật thể có giá trị, không ít ý kiến cho rằng, nếu biết “đánh thức”, di sản sẽ trở thành động lực mới để phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Theo thống kê của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam sở hữu bề dày văn hóa với hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, khoảng gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, gần 50 di sản được UNESCO ghi danh.
Tại Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, nội dung bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển kinh tế di sản là một điểm nhấn, thể hiện quyết tâm của Đảng trong việc đưa văn hóa trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước bền vững. Đây không chỉ là sự kế thừa quan điểm “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội” mà còn là bước phát triển về nhận thức và hành động trong giai đoạn đất nước hội nhập sâu rộng.
Để di sản trở thành một động lực mới cho phát triển kinh tế, không ít ý kiến cho rằng, cần có những nhận thức mới và những hành động thiết thực cho các hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di sản của văn hóa dân tộc. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế du lịch trở thành kinh tế mũi nhọn, việc khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia vào trong công tác bảo vệ, khai thác, sử dụng và phát huy giá trị di sản văn hóa là vô cùng cần thiết.
Nhận định di sản như “nguồn vốn” chiến lược cho công nghiệp văn hóa, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies bày tỏ, trong một thời gian dài, di sản thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ bảo tồn. Chúng ta xây dựng các thiết chế lưu giữ, phục dựng các giá trị truyền thống, tổ chức lễ hội và duy trì ký ức tập thể của cộng đồng... tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bảo tồn, di sản sẽ đứng yên trong không gian của quá khứ. Trong khi đó, thế giới đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi giá trị kinh tế không còn chỉ được tạo ra từ sản xuất vật chất, mà ngày càng phụ thuộc vào văn hóa, trải nghiệm và bản sắc.
Theo ông Lê Quốc Vinh, di sản cần được nhìn nhận lại như một dạng nguồn vốn. Không phải nguồn vốn vật chất, mà là nguồn vốn văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế nếu được khai thác đúng cách. Và công nghiệp văn hóa, về bản chất, chính là quá trình chuyển hóa nguồn vốn đó, “chế biến” di sản đó thành sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có giá trị trên thị trường.
“Để di sản thực sự trở thành động lực phát triển, điều kiện tiên quyết là nó phải đi vào chuỗi giá trị. Di sản chỉ thực sự “sống” khi bước ra khỏi bảo tàng và tham gia vào hệ sinh thái kinh tế, nơi có thiết kế, thương hiệu, phân phối và thị trường. Nếu thiếu một trong các mắt xích này, giá trị của di sản sẽ bị chặn lại ở những giai đoạn ban đầu và không thể mở rộng. Khi di sản bước ra khỏi tủ kính và đi vào thị trường, chúng ta không chỉ tạo ra tăng trưởng kinh tế, mà còn kiến tạo một nền tảng phát triển bền vững dựa trên chính bản sắc của mình”, vị chuyên gia này nhìn nhận.
Còn theo Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu, di sản văn hóa là nguồn lực vô tận cho phát triển du lịch văn hóa và tạo sức hút đối với du khách, việc kết nối và phát huy di sản cần được thực hiện theo hướng đa chiều, trong đó du lịch văn hóa không chỉ mang đến những câu chuyện, cảm xúc mà còn tạo ra sự liên kết giữa các di sản với nhau. Mỗi lần du khách quay trở lại, sự kết nối ấy lại được làm mới, qua đó khơi gợi cảm hứng cho những sản phẩm, dịch vụ du lịch sáng tạo.
Vị này đề xuất, cần thúc đẩy sự kết nối giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại, để di sản được “kể” bằng ngôn ngữ đương đại, gần gũi hơn với công chúng.
“Việc phát huy giá trị di sản không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà phải hướng tới chuyển hóa thành giá trị kinh tế; trong đó, vai trò của nghệ sĩ sáng tạo là đặc biệt quan trọng, giúp “đánh thức” di sản, làm cho di sản sống lại trong đời sống hôm nay”, vị này bày tỏ.
Đồng thời cho hay, du lịch chính là kênh hiệu quả để đưa di sản đến gần hơn với xã hội; thông qua du lịch, di sản được biết đến, được quan tâm và thực sự “sống” trong cộng đồng…
Để phát triển giá trị kinh tế của di sản, Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu Trí tuệ Bross & Partners cho rằng, nếu không phân loại tài sản mọi bàn luận về thương mại hóa di sản đều mơ hồ.
Theo vị chuyên gia này, từ một làng nghề, họa tiết đến tri thức dân gian, tất cả đều có thể là tài sản vô hình, nhưng nếu không được định danh và bảo hộ rõ ràng, việc thương mại hóa sẽ thiếu nền tảng pháp lý.
“Việt Nam phải chuyển từ tư duy bảo tồn - đăng ký - xin phép sang tư duy phân loại tài sản - cấu trúc quyền - vận hành giao dịch - tái đầu tư bảo tồn. Bài toán của chúng ta không chỉ là thương mại hóa di sản mà là thương mại hóa đúng luật, đúng cấu trúc quyền và đúng lợi ích. Không có hệ đo lường rõ và mô hình thí điểm rõ, kinh tế di sản rất dễ trượt thành khẩu hiệu”, vị chuyên gia này bày tỏ.
Đồng thời nhấn mạnh, sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản không chỉ là công cụ bảo vệ, mà còn là nền tảng để thiết lập trật tự khai thác và tạo niềm tin cho các nhà đầu tư, doanh nghiệp khi tham gia vào lĩnh vực này.
