Đánh thức “hồn Tết Việt” dưới chân thành đá hàng trăm năm tuổi

Cây nêu vươn cao giữa lòng di sản

Chiều ngày 22 tháng Chạp (9/2/2026), khuôn viên Cổng Nam của Thành Nhà Hồ, Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa tổ chức chương trình Giáo dục di sản với hoạt động tái hiện lễ thượng nêu Tết xưa, kết hợp thả cá ông Công, ông Táo trong hoàng cung. Đây là một trong những phong tục quan trọng nhất của người Việt xưa: Lễ Thượng nêu (dựng cây nêu).

Cây nêu được chọn cho buổi lễ là một cây tre già, cao vút, thân thẳng tắp và chắc khỏe. Theo quan niệm dân gian, cây tre phải giữ được bộ lá tươi tốt ở ngọn để làm “cần ăng-ten” kết nối giữa đất và trời. Dưới bàn tay khéo léo của các bậc cao niên và sự giúp sức của thế hệ trẻ, cây nêu dần được trang hoàng bằng những vật phẩm mang tính biểu tượng sâu sắc.

Trên đỉnh nêu, lá phướn đỏ thêu dòng chữ vàng “Quốc Thái Dân An” bay phấp phới trong gió chiều. Cạnh đó là chiếc chuông gió bằng đất nung, túi đựng hạt ngũ cốc và những khánh đất nhỏ. Tiếng chuông gió lanh lảnh hòa cùng tiếng rì rào của lá tre như một bản nhạc của tâm linh. Người xưa tin rằng, khi gió thổi, tiếng chuông sẽ xua đuổi tà ma, còn túi ngũ cốc là lời cầu nguyện cho một năm mới mùa màng tươi tốt, ấm no.

Khi cây nêu được từ từ dựng lên, hướng thẳng lên bầu trời xanh ngắt, cả không gian như bừng sáng. Hình ảnh cây nêu vươn cao bên cạnh những bức tường thành đá kiên cố nghìn năm tuổi tạo nên một sự tương phản tuyệt đẹp, một bên là sự trường tồn của lịch sử, một bên là sự sinh sôi, nảy nở của văn hóa dân gian. Cây nêu lúc này không chỉ là dấu hiệu báo hiệu Tết đã về, mà còn là “ngọn hải đăng” dẫn lối cho tổ tiên tìm đường về ăn Tết cùng con cháu.

Song song với lễ Thượng nêu, một nghi thức khác cũng khiến người xem không khỏi bồi hồi: Lễ thả cá ông Công, ông Táo ngay trong không gian Hoàng cung xưa.

Trong tâm thức người Việt, ngày 23 tháng Chạp là ngày các vị thần bếp cưỡi cá chép về trời để báo cáo mọi việc trong năm của gia chủ với Ngọc Hoàng. Tại Thành Nhà Hồ, nghi thức này được thực hiện một cách trang trọng. Những con cá chép đỏ óng ánh, khỏe mạnh được đặt trong các chậu gốm cổ trước khi được thả xuống mặt nước tĩnh lặng của khe nước trong di sản.

Chứng kiến phong tục thả cá chép, một bậc cao niên tại địa phương xúc động chia sẻ: “Ngày xưa, Tết bắt đầu từ lúc dựng nêu và thả cá. Nhìn thấy cây nêu là thấy Tết, thấy cá chép bơi lội là thấy sự hy vọng. Việc tái hiện những nghi thức này ngay tại mảnh đất của cha ông xưa khiến chúng tôi cảm thấy hồn quê như đang trở về.”

Việc kết hợp thả cá ông Công trong không gian di sản không chỉ đơn thuần là thực hiện một tín ngưỡng, mà còn gửi gắm thông điệp về bảo vệ môi trường và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, một triết lý sống nhân văn của người Việt qua hàng nghìn đời.

Sức sống mới cho di sản phi vật thể

Trong không gian trang nghiêm của buổi lễ, có một hình ảnh khiến bất cứ ai chứng kiến cũng cảm thấy ấm lòng, đó là sự hiện diện đông đảo của thế hệ trẻ. Đây chính là khía cạnh cốt lõi mà chương trình hướng tới với vai trò của “Giáo dục di sản” trong việc kết nối các thế hệ. Tại đây, những khái niệm lịch sử vốn nằm im lìm trên những trang sách giáo khoa khô khan đã thực sự bước ra đời thực, sống động và đầy cảm xúc.

Thay vì chỉ đứng quan sát từ xa, các em học sinh từ trường THCS Phạm Văn Hinh đã được trực tiếp hóa thân thành những chủ thể văn hóa. Từ việc chung tay lựa chọn những đốt tre thẳng tháp, tỉ mẩn thắt từng túi ngũ cốc, treo chuông gió, cho đến việc cùng các bậc cao niên đóng cọc, dựng nêu và dâng hương tế lễ... mỗi công đoạn đều là một bài học thực tế quý giá. Các em không chỉ được nghe kể về sự tích cây nêu xua đuổi tà ma hay ý nghĩa của các vật phẩm phong thủy, mà còn cảm nhận được hơi thở của lịch sử thông qua việc chạm tay vào những khối đá di sản nghìn năm.

Đánh giá về ý nghĩa của hoạt động này, ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốcBan Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa chia sẻ: “Chúng tôi quan niệm rằng di sản không nên chỉ là những khối đá lạnh lẽo hay những bức tường thành trầm mặc. Di sản phải là một thực thể sống, một không gian văn hóa nơi các giá trị phi vật thể được nuôi dưỡng và lan tỏa. Việc đưa các em học sinh vào vị trí trung tâm của buổi lễ Thượng nêu chính là cách bền vững nhất để 'gieo mầm' tình yêu quê hương. Khi các em trực tiếp tham gia vào nghi lễ, các em sẽ hiểu rằng bảo tồn không phải là việc gì đó quá xa xôi, mà chính là giữ gìn những nét đẹp trong tâm thức người Việt mỗi độ Xuân về.”

Sự hào hứng, ánh mắt tò mò và cả những nụ cười rạng rỡ của các bạn trẻ khi lần đầu được trải nghiệm thả cá ông Công trong Hoàng cung đã minh chứng cho sức sống bền bỉ của truyền thống. Trong dòng chảy hối hả của hiện đại hóa, những "tiết học đặc biệt" như thế này tại Thành Nhà Hồ chính là nhịp cầu quan trọng, giúp những giá trị văn hóa của cha ông không bị đứt gãy mà tiếp tục tuôn chảy trong tâm hồn thế hệ kế cận.

Khi ánh nắng cuối ngày dần tắt trên những vòm cổng đá, cây nêu vẫn đứng đó, uy nghiêm và thanh cao giữa đất trời thành nhà Hồ. Tiếng chuông gió vẫn đều đặn ngân vang như nhắc nhở mỗi người về cội nguồn, về những phong tục tốt đẹp đang dần bị mai một giữa nhịp sống hối hả.

Tết Bính Ngọ 2026 đang đến rất gần. Dưới chân thành đá, hồn Tết Việt đã được đánh thức, không chỉ trong không gian của di sản mà còn trong trái tim của mỗi người dân xứ Thanh, để mùa xuân này thêm phần ý nghĩa, vẹn tròn và đậm đà bản sắc dân tộc.