Định danh, truy vết bưu gửi được kỳ vọng tạo nền tảng dữ liệu cho quản lý hiệu quả hơn, đồng thời giảm chi phí tuân thủ và mở rộng dư địa đổi mới cho doanh nghiệp.
Theo số liệu của Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), từ khoảng 40 doanh nghiệp và 4.000 tỷ đồng doanh thu năm 2010, thị trường bưu chính Việt Nam đến năm 2025 đã có 760 doanh nghiệp, doanh thu vượt 87.000 tỷ đồng. Sản lượng bưu gửi cũng tăng từ khoảng 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ, trong đó gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%. Riêng giai đoạn 2020-2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, cho thấy bưu chính đã chuyển từ dịch vụ chuyển phát truyền thống thành một mắt xích quan trọng của thương mại điện tử và lưu thông hàng hóa.
Sự thay đổi nhanh của thị trường đang đặt ra yêu cầu cập nhật khung pháp lý sau hơn 15 năm Luật Bưu chính được ban hành, trong đó trọng tâm là giảm các thủ tục tiền kiểm, tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu và tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động đổi mới mô hình kinh doanh.
Ông Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ KH&CN cho biết việc sửa luật hướng tới cắt giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của người dân, người tiêu dùng.
Theo định hướng này, nguồn lực quản lý sẽ được tập trung nhiều hơn vào các hoạt động có nguy cơ cao. Việc đơn giản hóa thủ tục được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí tuân thủ, đồng thời dành thêm nguồn lực đầu tư công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Một nội dung đáng chú ý trong Dự thảo là định hướng xây dựng cơ chế định danh, truy vết bưu gửi. Mỗi bưu gửi được gắn mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống doanh nghiệp, phục vụ theo dõi xuyên suốt quá trình tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát.
Cách tiếp cận này không chỉ phục vụ việc theo dõi một bưu gửi mà còn mở ra khả năng hình thành dữ liệu về dòng chảy hàng hóa. Khi được chuẩn hóa và kết nối phù hợp, dữ liệu từ hoạt động bưu chính có thể trở thành nguồn thông tin phục vụ quản lý thương mại điện tử, logistics, thuế và hải quan.
Theo TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật TP.HCM, kỳ vọng dài hạn không chỉ nằm ở sự phát triển của ngành bưu chính mà còn ở việc hoàn thiện hệ sinh thái quản trị quốc gia.
Theo chuyên gia, hệ thống định danh và truy vết điện tử có thể hoàn thiện một mắt xích quan trọng của nền kinh tế số là dòng chảy hàng hóa, tạo sự kết nối giữa dữ liệu bưu chính với thuế, hải quan và thương mại điện tử, qua đó hỗ trợ tối ưu hóa chuỗi cung ứng logistics.
Đặc biệt, dữ liệu bưu chính có thể hỗ trợ cơ quan quản lý trong kiểm soát hoạt động thương mại điện tử. Khi dữ liệu vận chuyển thực tế được đối soát với các dữ liệu liên quan đến giao dịch và thanh toán theo đúng thẩm quyền, cơ quan quản lý có thêm cơ sở nhận diện quy mô giao dịch, hạn chế gian lận thương mại và bảo đảm nghĩa vụ thuế.
Tuy nhiên, theo TS Phan Phương Nam, giá trị lớn của hệ thống truy vết còn nằm ở việc xây dựng niềm tin số. Khi người tiêu dùng có thể theo dõi hành trình hàng hóa, doanh nghiệp tuân thủ được bảo vệ và cơ quan quản lý có công cụ giám sát hiệu quả, thị trường sẽ có thêm điều kiện phát triển minh bạch.
Đi cùng với quá trình này là yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc kết nối và khai thác dữ liệu bưu chính cần được thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền và trong phạm vi cần thiết, tránh biến yêu cầu quản lý thành việc thu thập, chia sẻ dữ liệu quá mức cần thiết.
Đồng quan điểm, PGS, TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng việc chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu sẽ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng một cơ chế hậu kiểm rõ ràng và khả thi. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp cung cấp nhiều loại hồ sơ, giấy tờ ngay từ đầu, cơ quan quản lý có thể khai thác dữ liệu đã được chuẩn hóa để giám sát quá trình cung ứng dịch vụ, nhận diện những trường hợp có dấu hiệu rủi ro và tiến hành kiểm tra có trọng tâm.
Theo đó, dữ liệu không nên trở thành một tầng thủ tục mới đối với doanh nghiệp mà cần được sử dụng để thay thế, đơn giản hóa các thủ tục hành chính không còn phù hợp. Khi doanh nghiệp đã có hệ thống định danh, lưu trữ và truy xuất thông tin bưu gửi, cơ quan quản lý cần hạn chế yêu cầu cung cấp lại những dữ liệu đã có trong hệ thống, qua đó giảm thời gian và chi phí tuân thủ.
Chuyên gia cũng cho rằng cần phân định rõ trách nhiệm giữa doanh nghiệp bưu chính, sàn thương mại điện tử, đơn vị bán hàng và các chủ thể liên quan. Bưu chính có thể cung cấp dữ liệu về quá trình vận chuyển, giao nhận, nhưng không thể mặc nhiên chịu trách nhiệm cho toàn bộ nội dung của giao dịch thương mại điện tử. Việc xác định đúng phạm vi trách nhiệm sẽ giúp vừa tăng hiệu quả quản lý, vừa tránh phát sinh rủi ro pháp lý không cần thiết cho doanh nghiệp bưu chính.
