Đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự với một số tội kinh tế đang mở ra thêm hướng xử lý linh hoạt, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ.
Bộ Tư pháp vừa công bố hồ sơ thẩm định dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi do Bộ Công an xây dựng. Trong đó, một nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo Bộ Công an, đề xuất này nhằm thực hiện các quan điểm chỉ đạo tại Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, Nghị quyết 29/2026 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, đồng thời xử lý khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng kéo dài.
Theo dự thảo, người thực hiện tội phạm thuộc Chương XVIII Bộ luật Hình sự, tức nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, có thể được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả khi đáp ứng đủ điều kiện.
Cụ thể, hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không thuộc trường hợp tham nhũng; dự án vẫn đang triển khai, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn còn khả năng, phương án khả thi để khắc phục, đồng thời có thể tiếp tục mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh cho địa phương, đất nước.
Thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự không quá 2 năm. Trường hợp cần thiết có thể gia hạn một lần nhưng không quá 1 năm.
Điểm cần lưu ý là tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm hình sự. Đây là cơ chế cho thêm thời gian để khắc phục hậu quả trong những trường hợp đủ điều kiện, trước khi cơ quan có thẩm quyền xem xét bước xử lý tiếp theo.
Trên cơ sở đó, dự thảo cũng bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đã được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và đã khắc phục xong hậu quả. Không chỉ dừng ở việc khắc phục thiệt hại, trường hợp này còn phải bảo đảm tiếp tục mang lại hiệu quả về kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh.
Dự thảo cũng quy định, trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có đủ căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự ngay ở giai đoạn này.
Cách tiếp cận này được đánh giá có thể góp phần hạn chế các thủ tục tố tụng không cần thiết, tránh kéo dài thời gian xử lý và giảm tác động tiêu cực tới hoạt động sản xuất, kinh doanh trong những trường hợp đủ điều kiện áp dụng.
Nhìn rộng hơn, đề xuất mới cho thấy cách tiếp cận linh hoạt hơn trong xử lý một số sai phạm kinh tế. Thay vì chỉ nhìn vào hậu quả thiệt hại, dự thảo đặt thêm yêu cầu đánh giá bối cảnh phát sinh vi phạm, mục đích thực hiện hành vi, khả năng khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội có thể mang lại sau đó.
Trong thực tế, có những dự án kinh tế phát sinh sai phạm, gây thiệt hại nhưng vẫn còn khả năng khắc phục và tiếp tục tạo ra giá trị nếu được tháo gỡ đúng cách. Nếu xử lý theo hướng cứng nhắc, hệ quả có thể không chỉ dừng ở trách nhiệm của cá nhân hay tổ chức vi phạm, mà còn ảnh hưởng tới cả dự án, doanh nghiệp, người lao động và nguồn lực xã hội.
Tuy nhiên, một số chuyên gia pháp lý cũng nhận định rằng, chính vì đây là cơ chế rất mới nên yêu cầu kiểm soát chặt chẽ càng trở nên quan trọng. Nếu tiêu chí áp dụng không rõ ràng, việc tạm hoãn hoặc miễn trách nhiệm hình sự có thể bị hiểu sai, thậm chí bị lợi dụng để né tránh trách nhiệm.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự là điểm đáng chú ý trong quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự. Theo Luật sư Tuấn, trong lĩnh vực kinh tế, không phải mọi sai phạm đều có cùng bản chất. Có trường hợp phát sinh trong quá trình triển khai dự án, tổ chức sản xuất kinh doanh hoặc thực thi chính sách nhưng không thuộc trường hợp tham nhũng hoặc cố ý lợi dụng chính sách để trục lợi.
“Việc bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp phù hợp có thể tạo thêm dư địa để khắc phục hậu quả, giảm thiểu thiệt hại phát sinh và hạn chế tác động tiêu cực lan rộng tới hoạt động sản xuất, kinh doanh”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhận định.
Tuy nhiên, theo Luật sư Tuấn, yếu tố then chốt là điều kiện áp dụng phải được quy định chặt chẽ, minh bạch và có tiêu chí rõ ràng.
“Cần xác định rành mạch đâu là sai phạm cần xử lý nghiêm ngay, đâu là trường hợp có thể xem xét cơ chế linh hoạt hơn. Nếu thiếu ranh giới rõ ràng, chính sách rất dễ bị hiểu sai hoặc bị lợi dụng”, Luật sư Tuấn phân tích.
Cũng theo Luật sư Tuấn, cơ chế này không thể được hiểu là nương tay hay làm giảm tính răn đe của pháp luật hình sự.
“Linh hoạt trong xử lý không có nghĩa là buông lỏng. Mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời tạo ra cơ chế phù hợp hơn với thực tiễn vận động của nền kinh tế”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhấn mạnh.
