Nâng mức phạt tiền với tội phạm kinh tế để tăng sức răn đe

Với những vụ án kinh tế gây thiệt hại lớn, thu lợi bất chính lên tới hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng, mức phạt tiền hiện hành đang bộc lộ khoảng cách khá xa so với thực tế. Trong dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đề xuất nâng mức phạt tiền và mở rộng áp dụng hình phạt này với một số nhóm tội danh kinh tế.

Theo cơ quan soạn thảo, phạm vi các tội danh đang áp dụng hình phạt tiền còn tương đối hẹp, chưa bao quát hết thực tiễn. Đồng thời, mức phạt tiền tối thiểu hiện hành tại Điều 35 với cá nhân là 1 triệu đồng, còn tại Điều 77 với pháp nhân thương mại là 50 triệu đồng, được cho là không còn phù hợp với bối cảnh kinh tế hiện nay, nhất là khi đặt cạnh quy mô thiệt hại và khoản thu lợi bất chính trong nhiều vụ án lớn.

Sự bất cập thể hiện rõ ở các tội trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại; thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và nhiều hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Không ít trường hợp, khoản thu lợi bất chính lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Nếu mức phạt tiền vẫn ở ngưỡng thấp, chế tài hình sự khó bảo đảm được sức răn đe.

Từ thực tế đó, dự thảo đề xuất nâng mức phạt tiền và mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt này. Mục tiêu không chỉ là tăng tính nghiêm khắc, mà còn hướng tới thu hồi hiệu quả hơn tài sản bị chiếm đoạt hoặc thất thoát. Với tội phạm kinh tế, khi động cơ vụ lợi là trung tâm, việc đánh trực tiếp vào lợi ích vật chất được xem là cách tiếp cận phù hợp hơn.

Một điểm mới đáng chú ý là dự thảo cho phép áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù đối với một số tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, nếu người phạm tội thành khẩn khai báo, hợp tác với cơ quan chức năng và đã khắc phục toàn bộ hậu quả. Cách tiếp cận này cho thấy nỗ lực phân hóa trách nhiệm hình sự, đồng thời giảm áp dụng hình phạt tước tự do trong những trường hợp có thể xử lý bằng biện pháp kinh tế.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình xuống còn 10 tội danh, bổ sung giám sát điện tử trong thi hành án, cũng như mở rộng khái niệm tài sản liên quan đến tội phạm sang tiền số, tài sản số, giấy tờ có giá và quyền tài sản, nhằm phù hợp với thực tiễn kinh tế số.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh đề xuất này, Luật sư Tạ Anh Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn, cho rằng hướng sửa đổi này phản ánh đúng yêu cầu cập nhật Bộ luật Hình sự theo diễn biến của đời sống kinh tế. Theo ông, nếu khoản thu lợi bất chính lớn nhưng mức phạt tiền lại thấp, chế tài rất dễ bị xem như một “chi phí pháp lý” mà người vi phạm sẵn sàng chấp nhận.

Tuy nhiên, theo Luật sư Tạ Anh Tuấn, vấn đề không chỉ nằm ở việc nâng mức phạt, mà ở khả năng thực thi. Hình phạt tiền chỉ phát huy hiệu quả khi gắn chặt với việc xác định, truy tìm và thu hồi toàn bộ tài sản do phạm tội mà có. Nếu không kiểm soát được dòng tài sản, mức phạt dù cao đến đâu cũng khó đạt mục tiêu răn đe.

Ông Tuấn cũng lưu ý, việc cho phép áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù cần đi kèm điều kiện rất chặt chẽ. Với tội phạm kinh tế, việc khắc phục toàn bộ hậu quả phải là tiêu chí bắt buộc. Nếu áp dụng thiếu kiểm soát, rất dễ hình thành tâm lý “nộp tiền là xong”, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Theo Luật sư Tuấn, việc điều chỉnh mức phạt tiền thực chất là điều chỉnh tương quan giữa lợi ích bất chính và chi phí pháp lý mà người vi phạm phải gánh chịu. Khi tương quan này không hợp lý, hiệu quả phòng ngừa sẽ bị suy giảm.

“Sửa đổi lần này, nếu được thiết kế và thực thi hiệu quả, sẽ không chỉ dừng ở việc tăng mức phạt, mà còn góp phần định hình lại cách tiếp cận với tội phạm kinh tế: lợi ích thu được càng lớn, cái giá pháp lý phải trả cũng phải đủ nặng để không còn “lãi” từ hành vi vi phạm”, Luật sư Tạ Anh Tuấn chia sẻ.