"Điểm mặt, chỉ tên" thủ đoạn gian lận hóa đơn điện tử

Theo Cục Thuế, sau thời gian triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc, cơ quan thuế đã hình thành kho dữ liệu hóa đơn điện tử tập trung với quy mô rất lớn.

Chia sẻ trên Cổng thông tin điện tử Cục Thuế ngày 9/6, bà Nguyễn Thu Trà, Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế, cho biết từ khi triển khai đến ngày 18/5, số lượng hóa đơn điện tử mà cơ quan thuế tiếp nhận và xử lý đã lên tới hơn 25,6 tỷ hóa đơn.

Từ quá trình quản lý rủi ro, phân tích dữ liệu và kiểm tra thực tế, cơ quan thuế đã nhận diện nhiều hành vi vi phạm phổ biến trong sử dụng hóa đơn điện tử.

Một trong những hành vi được chỉ ra là mua bán hóa đơn khống. Đây là trường hợp doanh nghiệp không phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ thực tế nhưng vẫn lập hóa đơn để bán cho tổ chức, cá nhân khác nhằm hợp thức hóa chi phí, tăng khấu trừ thuế giá trị gia tăng hoặc giảm thu nhập chịu thuế.

Bên cạnh đó là tình trạng sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp “ma”. Theo Cục Thuế, nhiều doanh nghiệp được thành lập chỉ nhằm mục đích mua bán hóa đơn, không có hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế, không có kho bãi, lao động, tài sản cố định nhưng vẫn phát hành hóa đơn với doanh số lớn. Sau thời gian ngắn hoạt động, các doanh nghiệp này ngừng hoạt động hoặc không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký kinh doanh, gây khó khăn cho việc truy vết, xác minh và xử lý.

Một thủ đoạn khác là lập hóa đơn sai lệch giá trị giao dịch. Các đối tượng có thể khai khống giá trị hàng hóa, dịch vụ nhằm tăng chi phí, tăng số thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ, nâng số thuế đề nghị hoàn hoặc hợp thức hóa doanh thu.

Cơ quan thuế cũng nhận diện hành vi tạo lập chuỗi giao dịch giả. Theo đó, các doanh nghiệp liên kết với nhau để tạo thành chuỗi mua bán khép kín, hợp thức hóa dòng hàng, tạo vòng quay hóa đơn, tạo đầu vào hợp pháp cho hồ sơ hoàn thuế và che giấu nguồn gốc hàng hóa.

Đáng chú ý, một số doanh nghiệp còn gian lận hoàn thuế giá trị gia tăng bằng cách sử dụng hóa đơn đầu vào không hợp pháp để hợp thức hồ sơ hoàn thuế.

Để đối phó với các hành vi vi phạm về hóa đơn, cơ quan thuế đã xây dựng hệ thống phân tích rủi ro đa tầng, tập trung nhận diện doanh nghiệp có dấu hiệu nghi ngờ ngay từ khi mới thành lập hoặc có biến động bất thường trong hoạt động kinh doanh.

Một trong những ứng dụng quan trọng đang được triển khai là cảnh báo xuất hóa đơn theo hệ số K. Đây là giải pháp sử dụng dữ liệu hóa đơn điện tử kết hợp với các chỉ báo rủi ro nhằm phát hiện các trường hợp người nộp thuế xuất hóa đơn vượt ngưỡng an toàn so với năng lực, quy mô và dữ liệu kê khai.

Cùng với đó, cơ quan thuế đã triển khai ứng dụng phân tích chuỗi đồ thị Graph analysis, nhằm khai thác mối quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp thông qua dữ liệu hóa đơn điện tử. Công nghệ này giúp phát hiện các chuỗi giao dịch khép kín, nhóm doanh nghiệp có hành vi tương đồng và nhận diện dòng hóa đơn quay vòng.

Cục Thuế cho biết, thời gian tới ngành thuế sẽ đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo và học máy để tự động hóa việc phát hiện các hành vi bất thường. Các mô hình cảnh báo sớm sẽ hỗ trợ cơ quan thuế lựa chọn chính xác hơn đối tượng cần thanh tra, kiểm tra.

Bên cạnh đó, ngành thuế cũng sẽ tăng cường phối hợp liên ngành với hải quan, công an và các ngân hàng thương mại để chia sẻ dữ liệu, phục vụ việc xác minh giao dịch và cưỡng chế thuế hiệu quả hơn.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh chủ đề này, Luật sư Lê Thị Nhung - Giám đốc Công ty Luật TNHH L&A Legal Experts cho rằng hóa đơn điện tử đã tạo ra bước tiến lớn trong minh bạch hóa giao dịch và quản lý thuế, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực phân tích dữ liệu và phát hiện rủi ro.

Theo bà Nhung, các hành vi mua bán hóa đơn khống, sử dụng doanh nghiệp “ma” hoặc tạo chuỗi giao dịch giả không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn làm méo mó môi trường kinh doanh, tạo lợi thế bất bình đẳng cho những doanh nghiệp cố tình gian lận.

“Điều quan trọng là phải nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường ngay từ dữ liệu hóa đơn, dòng tiền, địa chỉ kinh doanh và năng lực hoạt động thực tế của doanh nghiệp. Khi dữ liệu được kết nối đầy đủ, cơ quan quản lý có thể phát hiện rủi ro nhanh hơn thay vì chỉ xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra”, Luật sư Lê Thị Nhung nhận định.

Theo luật sư, cùng với ứng dụng công nghệ, cần xử lý nghiêm hành vi mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp; đồng thời bảo vệ doanh nghiệp tuân thủ, tránh để các chuỗi hóa đơn rủi ro làm méo mó môi trường kinh doanh