Kinh tế

DIỄN ĐÀN NĂNG LƯỢNG: Khó giải "bài toán phức tạp"

Đình Đại - Minh Quân - Nguyễn Hùng • 19/11/2026 16:14

Cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050 theo các thỏa thuận quốc tế đang đặt ngành năng lượng trước những bài toán vô cùng phức tạp.

Chiều ngày 19/11, tại TP HCM, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức Diễn đàn “Năng lượng cho phát triển bền vững”.

7.2 TS Phạm Viết Thuận
TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM phát biểu tại Diễn đàn.

Mâu thuẫn trong mục tiêu

Phát biểu tham luận tại Diễn đàn, TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM đánh giá, việc bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì sự phát triển bền vững cho hệ thống điện trong nước thông qua các nguồn nhiệt điện than, thủy điện, điện gió hiện được triển khai ổn định. Tuy nhiên, cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050 theo các thỏa thuận quốc tế đang đặt ngành năng lượng trước những bài toán vô cùng phức tạp.

Ông cho rằng, sự khó khăn này xuất phát từ hiện tượng ba mục tiêu chiến lược của ngành điện đang tạo ra sự mâu thuẫn và triệt tiêu lẫn nhau.

Mục tiêu thứ nhất đòi hỏi hệ thống điện phải tăng trưởng sản lượng và công suất từ 12% đến 16%/năm nhằm cung cấp đủ nguồn năng lượng cho quỹ đạo tăng trưởng kinh tế. Quy mô công suất phụ tải cực đại trên toàn hệ thống điện quốc gia hiện đạt khoảng 58.000 MW. Để đáp ứng tốc độ tăng trưởng phụ tải này, hệ thống điện được dự báo sẽ đối mặt với khoảng trống thiếu hụt khoảng 14.000 MW công suất từ nay đến giai đoạn 2030.

Mục tiêu thứ hai là duy trì mặt bằng giá điện hợp lý. Thị trường nhiên liệu biến động mạnh khiến toàn bộ chi phí nguyên nhiên liệu và vật tư đầu vào cho sản xuất điện tăng từ 50% đến 100%. Việc dự thảo cơ chế hai giá điện cho giờ cao điểm và giờ thấp điểm là bước đi nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí. Dù vậy, việc bảo đảm giá sản xuất hợp lý, giữ giá bán điện ổn định đồng thời bảo đảm biên lợi nhuận an toàn cho doanh nghiệp ngành điện trong điều kiện chi phí đầu vào tăng vọt là áp lực lớn.

Mục tiêu thứ ba là loại bỏ hoàn toàn phát thải khí nhà kính vào năm 2050. Cơ cấu nguồn điện hiện ghi nhận nhiệt điện than chiếm tỷ trọng 49,7% tổng công suất hệ thống, tiêu thụ khoảng 73 triệu tấn than mỗi năm và phát thải ra môi trường xấp xỉ 147 triệu tấn khí CO2. Ngay cả khi áp dụng các công nghệ nhiệt điện hiện đại như siêu tới hạn hoặc trên siêu tới hạn, lượng phát thải CO2 cũng chỉ giảm tối đa 15%. Việc chuyển đổi hoàn toàn nguồn điện nền này để thực hiện cam kết Net Zero 2050 là thách thức chưa có công nghệ thay thế triệt để.

Giải bài toán giá thành

TS Phạm Viết Thuận cho biết để bù đắp công suất thiếu hụt 14.000 MW nhằm bảo đảm an ninh nguồn cung, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cần huy động lượng vốn đầu tư ước tính lên tới 21 tỷ USD. Sự chênh lệch lớn về suất đầu tư giữa các công nghệ nguồn phát đang tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ cho nền kinh tế.

Chi tiết về suất đầu tư cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa các loại hình năng lượng. Việc xây dựng 1 MW điện khí LNG đòi hỏi mức chi phí khoảng 1,2 triệu USD. Đối với 1 MW nhiệt điện than, suất đầu tư bình quân rơi vào khoảng 1,5 triệu USD. Suất đầu tư cho 1 MW điện hạt nhân vọt lên mức 5 triệu USD.

Thực tế làm việc với EVN cho thấy việc thu xếp nguồn vốn để đầu tư các dự án điện khí LNG và nâng cấp nguồn điện nền gặp rào cản tài chính rất lớn. Khả năng cân đối dòng tiền của doanh nghiệp nhà nước có hạn, trong khi việc thu hút vốn đầu tư tư nhân và quốc tế đòi hỏi các cơ chế cam kết doanh thu dài hạn.

Mặt khác, bài toán điều chỉnh giá bán điện chịu sức ép xã hội nặng nề. Việc điều chỉnh giá bán điện tăng thêm 300 đồng/kWh đã tác động lập tức tới chi phí sản xuất của các ngành công nghiệp và đời sống dân sinh. Nếu giá bán điện không phản ánh đúng chi phí đầu tư nguồn phát mới, doanh nghiệp ngành điện sẽ rơi vào trạng thái mất cân đối tài chính, nhưng nếu nâng giá điện theo biến động thị trường thì năng lực cạnh tranh của nền kinh tế sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp.

Bài toán hạ tầng truyền tải

Phân tích sâu về cấu trúc hạ tầng năng lượng quốc gia, TS Phạm Viết Thuận nhấn mạnh yêu cầu giữ vững sự tự chủ nhà nước đối với hạ tầng lưới điện truyền tải. Hệ thống truyền tải điện là mạch máu chiến lược của an ninh quốc gia, liên quan trực tiếp đến công tác điều độ và an toàn hệ thống.

TS Phạm Viết Thuận đưa ra quan điểm phản biện đối với việc xã hội hóa hoặc tư nhân hóa hạ tầng truyền tải điện. Việc để tập đoàn tư nhân như Công ty Trung Nam tham gia đầu tư và nắm giữ hạ tầng truyền tải điện là bước đi chưa phù hợp với nguyên tắc quản lý an ninh năng lượng quốc gia.

Nhà nước chỉ nên khuyến khích và tạo điều kiện cho khu vực tư nhân đầu tư vào khâu phát điện. Khâu truyền tải điện bắt buộc phải do Nhà nước nắm giữ độc quyền quản lý để bảo đảm sự chủ động điều tiết và tính ổn định chung của toàn bộ nền kinh tế. Tư nhân hóa hệ thống truyền tải điện sẽ tạo ra các xung đột lợi ích kinh tế trong công tác giải tỏa công suất và điều độ nguồn điện.

Yêu cầu tự chủ quốc gia đòi hỏi cơ quan quản lý phải rà soát lại các quy định pháp lý, phân định rõ ranh giới giữa thu hút vốn đầu tư nguồn phát và nghĩa vụ nắm giữ hạ tầng truyền tải chiến lược. Quá trình chuyển đổi năng lượng cần lấy sự an toàn của hệ thống nội địa làm gốc trước khi hướng tới các mục tiêu toàn cầu.

toan canh
Toàn cảnh Diễn đàn “Năng lượng cho phát triển bền vững”

Lộ trình chuyển đổi 3 bước

TS Phạm Viết Thuận dẫn chứng thực tế điều hành chính sách năng lượng của các nền kinh tế lớn để làm rõ bức tranh toàn cầu. Các quốc gia như Mỹ và Trung Quốc dù tham gia các thỏa thuận giảm phát thải nhưng vẫn ưu tiên duy trì nguồn điện nền hóa thạch để bảo đảm an toàn hệ thống. Trong giai đoạn đầu năm 2026, Trung Quốc đang triển khai xây dựng mới 54 nhà máy nhiệt điện than chứ không dừng lại ở con số 26 nhà máy như các báo cáo thông thường.

Từ thực tiễn đó, TS Phạm Viết Thuận kiến nghị Việt Nam cần xây dựng lộ trình chuyển đổi dựa trên các bước đi thực tế.

Bước đi đầu tiên là tái cấu trúc hợp lý cơ cấu nguồn phát bằng cách giảm dần sự phụ thuộc vào điện than và nâng tỷ trọng năng lượng sạch lên mức 26,1% vào năm 2030. Đây là chỉ tiêu định lượng phù hợp với khả năng hấp thụ của hệ thống.

Bước đi thứ hai là tập trung nâng cấp hệ thống đường dây truyền tải điện liên vùng Bắc - Nam. Hạ tầng truyền tải đồng bộ sẽ cho phép điều chuyển nguồn điện năng sạch dồi dào từ khu vực phía Nam ra hỗ trợ cho tình trạng thiếu hụt nguồn điện nền tại miền Bắc.

Bước đi thứ ba là đầu tư đột phá vào công nghệ lưu trữ điện năng. Năng lượng tái tạo có tính chập chờn cao, do đó công nghệ lưu trữ là yếu tố bắt buộc để tích trữ nguồn điện sạch, giữ ổn định hệ thống và góp phần kéo giá thành sản xuất điện xuống mức hợp lý.

"Nhu cầu năng lượng cho kỷ nguyên kinh tế số là rất lớn. Các trung tâm dữ liệu (Data Center) quy mô 200 MW đến 500 MW tiêu thụ lượng điện khổng lồ và yêu cầu nguồn cung cấp liên tục. Nếu không giải quyết bài toán hạ tầng nguồn phát, hệ thống lưu trữ và độ tin cậy của lưới điện, nền kinh tế sẽ gặp khó khăn trong việc hiện thực hóa các mục tiêu chuyển đổi số và phát triển bền vững", TS Phạm Viết Thuận nhận định.

(0) Bình luận
Nổi bật
Mới nhất
DIỄN ĐÀN NĂNG LƯỢNG: Khó giải "bài toán phức tạp"
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO