Động lực thực chất thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi

Tiến sĩ Châu Đình Linh - Chuyên gia kinh tế, Giảng viên Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí Minh đã có những chia sẻ với Diễn đàn Doanh nghiệp xoay quanh những kết quả đáng chú ý từ Khảo sát hộ kinh doanh năm 2026 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Kết quả khảo sát mới đây của VCCI cho thấy gánh nặng tuân thủ pháp lý tăng theo quy mô doanh thu, khiến nhiều hộ kinh doanh có xu hướng không muốn mở rộng. Theo ông, đâu là nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này?

Đây là một phát hiện rất quan trọng của khảo sát VCCI, bởi nó phản ánh đúng một “nghịch lý thể chế” đang tồn tại trong khu vực hộ kinh doanh, đó là càng làm lớn, chi phí tuân thủ càng tăng nhanh hơn lợi ích kinh tế thu được. Đây chính là “bẫy quy mô” mà chính sách hiện nay đang vô tình tạo ra.

Theo tôi, nguyên nhân cốt lõi nằm ở ba điểm.

Thứ nhất, chính sách đang thiết kế theo kiểu “nhảy bậc”. Khi doanh thu vượt ngưỡng, hộ kinh doanh không chỉ nộp thêm thuế mà phải chuyển sang cả một hệ thống nghĩa vụ phức tạp hơn như kế toán, hóa đơn điện tử, kê khai, thanh kiểm tra… Sự thay đổi này diễn ra quá đột ngột, trong khi năng lực quản trị của hộ chưa theo kịp, khiến nhiều người coi việc lớn lên là rủi ro thay vì cơ hội.

Thứ hai, năng lực tuân thủ của hộ kinh doanh còn hạn chế nhưng yêu cầu pháp lý lại ngày càng phức tạp. Nhiều hộ chỉ nắm quy định ở mức rất cơ bản, thậm chí chủ yếu làm theo kinh nghiệm. Vì vậy, họ không chỉ lo chi phí mà còn lo thủ tục rườm rà, sợ bị phạt và sợ không theo kịp quy định mới.

Thứ ba, khi quy định thiếu rõ ràng và việc thực thi chưa thống nhất, chi phí không chính thức có xu hướng tăng theo quy mô. Hộ càng lớn, tiếp xúc với thủ tục càng nhiều thì rủi ro phát sinh chi phí ngoài quy định càng lớn. Đây là lý do khiến nhiều hộ chấp nhận “giữ nhỏ cho an toàn”.

Muốn khuyến khích hộ kinh doanh phát triển quy mô, điều quan trọng nhất là giảm nỗi sợ tuân thủ.

Trước hết, cần thiết kế chính sách theo lộ trình bậc thang, tức doanh thu tăng đến đâu thì nghĩa vụ tăng dần đến đó, thay vì “nhảy cóc” sang một chế độ hoàn toàn khác. Hộ kinh doanh cần một lộ trình dễ dự báo để yên tâm lớn lên.

Tiếp đó, phải đơn giản hóa mạnh thủ tục và số hóa theo hướng dễ dùng, chi phí thấp, từ kế toán, kê khai đến hóa đơn. Muốn hộ tuân thủ tốt thì hệ thống phải đủ đơn giản để họ làm được.

Cuối cùng, cải cách thuế là cần nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là mọi thay đổi chính sách phải được đánh giá tác động kỹ trước khi ban hành. Nếu không, chính sách có thể đúng về mục tiêu nhưng lại khiến hộ kinh doanh ngại lớn và tiếp tục chọn ở lại khu vực nhỏ lẻ.

Dù có nhu cầu mở rộng, tiếp cận vốn và xây dựng thương hiệu, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp. Vì sao mô hình doanh nghiệp chưa trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với khu vực này, thưa ông?

Việc chỉ 15,6% hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp trong 2 năm tới, trong khi tới 84,4% chưa có kế hoạch cho thấy thực tế mô hình doanh nghiệp hiện chưa được nhìn nhận như bước phát triển tự nhiên, mà ngược lại còn bị xem là lựa chọn nhiều rủi ro hơn lợi ích. Với nhiều hộ, đây đơn thuần là bài toán lợi ích – chi phí.

Khảo sát của VCCI cho thấy động lực chuyển đổi là có thật, nhiều hộ muốn có tư cách pháp nhân để ký hợp đồng lớn, muốn tiếp cận vốn, mở rộng quy mô, xây dựng thương hiệu. Nhưng vấn đề là những lợi ích đó mang tính dài hạn và không chắc chắn, trong khi chi phí chuyển đổi lại đến ngay lập tức và rất cụ thể.

Các hộ kinh doanh nhìn thấy ngay chi phí kế toán tăng, nghĩa vụ thuế phức tạp hơn, phải đóng bảo hiểm, phải kê khai đầy đủ, dễ bị thanh tra hơn. Với một hộ đang “lãi ít”, những chi phí tức thời này đủ để triệt tiêu động lực chuyển đổi.

Vì vậy, muốn thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, trước hết, phải giảm mạnh chi phí chuyển đổi trong 2–3 năm đầu. Đây là giai đoạn nhạy cảm nhất. Cùng với đó, phải tạo lợi ích thị trường rõ ràng sau chuyển đổi. Hộ kinh doanh chỉ chuyển đổi khi thấy cơ hội kinh doanh tốt hơn. Vì vậy, doanh nghiệp chuyển đổi cần được ưu tiên tiếp cận tín dụng, kết nối ngân hàng, tham gia chuỗi cung ứng, bán hàng trên sàn, tiếp cận khách hàng doanh nghiệp, tham gia mua sắm công quy mô nhỏ. Đây mới là động lực thực chất.

Ông đánh giá như thế nào về đề xuất cần phân tầng hộ kinh doanh để có chính sách hỗ trợ phù hợp thay vì áp dụng đại trà của VCCI?

Tôi hoàn toàn đồng tình với đề xuất phân tầng hộ kinh doanh của VCCI, bởi khu vực này rất đa dạng, nếu áp dụng một chính sách chung cho tất cả thì hiệu quả sẽ rất thấp. Vấn đề không phải là phân loại cho có, mà phải phân nhóm đủ rõ để mỗi nhóm đi kèm một cách hỗ trợ khác nhau.

Theo tôi, nên phân tầng dựa trên hai trục chính.

Thứ nhất là năng lực kinh tế, gồm quy mô doanh thu, số lao động, tài sản kinh doanh và mức lợi nhuận thực tế. Đây là tiêu chí giúp xác định hộ đang ở quy mô sinh kế, ổn định hay đã tích lũy đủ để mở rộng.

Thứ hai là tiềm năng phát triển, tức khả năng lớn lên của hộ kinh doanh. Tiêu chí ở đây không chỉ là ngành nghề, mà còn là mức độ ứng dụng công nghệ, khả năng mở rộng thị trường, mức độ tái đầu tư và đặc biệt là ý chí tăng trưởng của chủ hộ. Đây mới là tiêu chí quan trọng, vì không phải hộ lớn nào cũng muốn thành doanh nghiệp, nhưng nhiều hộ chưa lớn lại có tiềm năng phát triển rất rõ.

Từ hai trục này có thể chia thành bốn nhóm.

Nhóm sinh kế là các hộ quy mô rất nhỏ, thu nhập thấp, chủ yếu để mưu sinh. Với nhóm này, chính sách nên theo hướng an sinh và tối giản nghĩa vụ.

Nhóm ổn định là các hộ kinh doanh đều, có thu nhập nhưng không có nhu cầu mở rộng. Nhóm này cần hỗ trợ số hóa đơn giản và giữ chi phí tuân thủ ở mức thấp.

Nhóm tăng trưởng là các hộ đã có tích lũy, có nhu cầu mở rộng nhưng còn thiếu vốn, kỹ năng và thị trường. Đây là nhóm cần hỗ trợ mạnh về tín dụng, quản trị và kết nối đầu ra.

Nhóm chuyển đổi là các hộ đã vận hành gần như doanh nghiệp và có nhu cầu pháp nhân rõ ràng. Đây là "hạt nhân" cần đầu tư chính sách chuyển đổi tập trung nhất, tăng cường kết nối thị trường đầu ra và loạt chính sách ưu tiên khác.

Trân trọng cảm ơn ông!