Giá dầu biến động ra sao trong các đợt xung đột địa chính trị?

Tháng 3 năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu lại một lần nữa rung lắc bởi những bất ổn địa chính trị tại Trung Đông. Căng thẳng leo thang giữa Mỹ - Israel và Iran không chỉ là vấn đề mang tính ngoại giao đơn thuần, mà đã trực tiếp đẩy giá dầu thô tăng vọt, vượt xa mốc 70 USD/thùng, đánh dấu những phiên giao dịch đầy biến động khi “phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh” quay trở lại.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, đây chỉ là một chương mới trong một kịch bản đã được viết đi viết lại suốt năm thập kỷ qua khi giá dầu luôn có xu hướng “sốc” đầu tiên và “điều chỉnh” sau khi xung đột nổ ra.

Nhìn lại lịch sử, chưa có cuộc chiến lớn nào tại Trung Đông mà không kéo theo những cú sốc giá dầu. Theo một báo cáo phân tích của Equirus Securities, trong 50 năm qua, giá dầu đã tăng từ 25% đến 300% trong các cuộc khủng hoảng địa chính trị, bất chấp việc nguồn cung vật chất có bị gián đoạn thực sự hay không.

Cuộc chiến kinh điển nhất là “Cuộc chiến Yom Kippur” hay còn gọi là “Cuộc chiến tháng 10”, diễn ra từ 6 tháng 10 năm 1973 cho tới 26 tháng 10 năm 1973 bởi liên minh các quốc gia Ả Rập dẫn đầu bởi Ai Cập và Syria chống lại Israel. Hệ quả sau đó là lệnh cấm vận dầu mỏ của liên minh các quốc gia Ả Rập đã đẩy giá tăng gần 300%, đặt nền móng cho cuộc khủng hoảng năng lượng đầu tiên của thế giới. Tiếp đó là cuộc cách mạng Iran năm 1979 khiến sản lượng khai thác sụp đổ, giá dầu tăng thêm 180%.

Đến năm 1990, khi Iraq tấn công Kuwait, giá dầu thô ngay lập tức nhảy vọt từ 17 USD/thùng lên 41 USD/thùng. Nhưng điều đáng chú ý là ngay sau khi liên quân quốc tế can thiệp và các nước OPEC+ tăng cường sản lượng bù đắp, giá đã nhanh chóng hạ nhiệt. Kịch bản tương tự cũng xảy ra trong cuộc chiến Iraq năm 2003 và gần đây nhất là xung đột Nga-Ukraine năm 2022, khi giá dầu Brent vượt 120 USD/thùng nhưng sau đó đã điều chỉnh khi các dòng chảy thương mại được tái định tuyến.

Các chuyên gia của Equirus Securities nhấn mạnh: “Dầu mỏ phản ứng thái quá trước tiên, đưa phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị vào giá, và sau đó điều chỉnh dần khi các dòng chảy thương mại được định tuyến lại và các yếu tố cơ bản tái khẳng định vai trò của chúng”.

Vậy điều gì đang tạo ra khác biệt trong cuộc khủng hoảng giữa Mỹ - Israel và Iran ở thời điểm hiện tại? Câu trả lời nằm ở “vị trí địa lý”.

Theo phân tích từ ICRA và NBK, Iran hiện sản xuất khoảng 3,3 triệu thùng dầu/ngày, chỉ chiếm 3% nguồn cung toàn cầu. Con số này không quá lớn để tạo ra một cú sốc trực tiếp. Tuy nhiên, lợi thế của Iran nằm ở vị trí án ngữ eo biển Hormuz. Đây là huyết mạch năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi 20% tổng sản lượng dầu lỏng và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua mỗi ngày.

Ông Prashant Vasisht, Phó Chủ tịch cấp cao kiêm Đồng Trưởng nhóm Xếp hạng Doanh nghiệp tại ICRA, nhận định: “Xung đột ở Trung Đông và các báo cáo về các cuộc tấn công vào một số nhà sản xuất dầu sẽ làm trầm trọng thêm sự biến động của giá dầu thô. Một cuộc xung đột kéo dài hoặc mở rộng liên quan đến nhiều nhà sản xuất dầu khí và eo biển Hormuz có thể tác động xấu đến nguồn cung dầu thô và LNG toàn cầu, đồng thời đẩy giá năng lượng lên cao trên toàn thế giới”.

Chính vì sự hiện diện của “nút thắt cổ chai” này, các mô hình định giá đã thay đổi. Nếu chỉ tính riêng việc gián đoạn 3,3 triệu thùng dầu của Iran, giá dầu có thể tăng 9-15%, tức đẩy Brent lên 76-81 USD/thùng. Nhưng, nếu xung đột leo thang đe dọa eo biển Hormuz, mức phí bảo hiểm sẽ trở nên mang tính “cơ cấu” thay vì “tỷ lệ”. Các nhà phân tích cảnh báo kịch bản này có thể khiến giá dầu tiến thẳng lên vùng 95-110 USD/thùng, thậm chí cao hơn.

Tuy nhiên, có một điều đáng chú ý là bức tranh toàn cảnh hiện tại đang tồn tại một nghịch lý: Căng thẳng leo thang nhưng nguồn cung vẫn dư thừa.

Các báo cáo mới nhất từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy, bất chấp rủi ro địa chính trị, thị trường dầu mỏ toàn cầu đang đối mặt với nguồn cung dư thừa kỷ lục. IEA dự báo nguồn cung toàn cầu có thể vượt cầu tới 3,73 triệu thùng/ngày trong năm 2026, tương đương gần 4% nhu cầu thế giới. Sự dư thừa này đến từ sự phục hồi sản lượng của Mỹ, Guyana, Brazil và khả năng OPEC+ sẽ nối lại kế hoạch tăng sản lượng từ tháng 4/2026.

Chính sự dư thừa này là “lực đỡ” khiến giá dầu không tăng phi mã như những thập kỷ trước. Ông Dean Struyven, chuyên gia kinh tế tại Goldman Sachs, lưu ý rằng phần lớn lượng dư thừa đang tập trung ở các khu vực có ảnh hưởng hạn chế đến giá chuẩn, và lo ngại về một sự dư thừa toàn cầu có thể đang bị phóng đại. Trong khi đó, BloombergNEF ước tính giá dầu thô Brent có thể vượt 90 USD/thùng nếu nguồn cung của Iran bị gián đoạn.

Đồng quan điểm, Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), ông Fatih Birol, đã phần nào xoa dịu thị trường với lời khẳng định rằng thị trường dầu mỏ đến nay vẫn được cung ứng đầy đủ. Tuy nhiên, ở một góc nhìn cảnh giác cao độ hơn, chuyên gia hàng đầu về năng lượng Daniel Yergin (Phó Chủ tịch S&P Global) lại đưa ra lời cảnh báo sâu sắc. Ông nhận định rằng thị trường có thể đột ngột chuyển trạng thái từ dư cung nhẹ sang thiếu hụt trầm trọng do tâm lý hoảng loạn chỉ trong vài giờ nếu có biến cố thực tế xảy ra tại eo biển Hormuz.

Nhìn chung, cuộc khủng hoảng giữa Mỹ-Israel và Iran đang thử thách sức bền của thị trường tài chính và năng lượng toàn cầu ở một mức độ khốc liệt mới. Dù sự dư thừa của nguồn cung dự trữ dầu mỏ đang là “chiếc mỏ neo” giữ cho nền kinh tế thế giới không trôi tuột vào một đợt suy thoái. Song, sự mong manh của hòa bình tại điểm nóng Trung Đông đang đặt ra câu hỏi “phí bảo hiểm chiến tranh” sẽ tồn tại trong bao lâu khi mà thị trường đang dư cung và tốc độ tăng trưởng nhu cầu đang chậm lại.