Để giải căn cơ bài toán ngập úng, TP HCM cần chuyển từ ứng phó thụ động sang kiểm soát toàn diện bằng đầu tư nguồn lực và hạ tầng đồng bộ, gắn liền với đo lường trách nhiệm thực chất.
Mỗi khi mùa mưa kết hợp triều cường tràn về, câu chuyện ngập úng tại TP HCM đang trở thành tâm điểm của đời sống dân sinh. Điệp khúc ngập nước, kẹt xe, hư hỏng tài sản và đình trệ giao thương đã kéo dài qua nhiều thập kỷ. Bài toán sống còn hiện nay là làm sao chuyển hóa tư duy từ ứng phó tình huống sang chủ động kiểm soát toàn diện trên toàn hệ thống lưu vực thoát nước.
Ưu tiên đầu tư để có chiến lược dài hạn
Nhận thức rõ thách thức trên, TP HCM đã và đang huy động nguồn lực tài chính rất lớn để tái thiết hệ thống thoát nước và kiểm soát ngập.
Tâm điểm của nỗ lực này là Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TP HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) với tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng, được kỳ vọng sẽ kiểm soát ngập cho vùng lõi đô thị rộng khoảng 760 ha.
Không dừng lại ở các dự án hiện hữu, thành phố đã chủ động xây dựng tầm nhìn dài hơi cho giai đoạn 2026–2030 với danh mục dự kiến lên tới 87 dự án chống ngập và thoát nước, tổng mức đầu tư ước tính khoảng 140.000 tỷ đồng. Quy mô vốn khổng lồ này phản ánh bước chuyển biến rõ nét trong tư duy quản trị: công tác chống ngập không còn là biện pháp chữa cháy tình thế mà đã được đặt trong một kế hoạch đầu tư hạ tầng đồng bộ, trung và dài hạn. Song, nguồn vốn đầu tư chỉ thực sự phát huy giá trị khi khâu vận hành thực tế đạt hiệu quả.
Một chuyển biến mang tính đột phá trong nhận thức về hiệu quả chống ngập đã được cử tri thành phố đặt ra. Tại hội nghị tiếp xúc cử tri ngày 03/10/2026 tại phường Xóm Chiếu trước kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, cử tri 14 phường, xã thuộc đơn vị bầu cử số 7 TP HCM đã gửi gắm những trăn trở sâu sắc tới các đại biểu.
Cử tri Lê Thị Ngọc Trang (phường Tân Hưng) phản ánh, mỗi trận ngập sâu là một lần sinh hoạt của người dân đảo lộn, phương tiện hư hại, doanh nghiệp ngưng trệ sản xuất, chuỗi cung ứng hàng hóa đứt gãy và giao thông tê liệt. Vì vậy, bà Trang kiến nghị thành phố phải khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa, tích hợp bản đồ ngập lụt động và hệ thống cảnh báo sớm theo thời gian thực. Thông qua đó, người dân và doanh nghiệp có thể nhận biết chính xác khu vực ngập sâu, vùng nước chảy xiết để chủ động bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản.
Giá trị tài sản của người dân và doanh nghiệp cần được bảo vệ
Đặc biệt, cử tri đề xuất một thước đo và giải pháp hoàn toàn mới: Hiệu quả của các dự án chống ngập không thể tiếp tục đo đếm cơ học bằng số ki-lô-mét cống được đặt ngầm, số tuyến đường được nâng cấp hay diện tích mặt nước quy ước. Thước đo thực chất phải là giá trị tài sản của người dân và doanh nghiệp được bảo vệ; số vụ tai nạn giao thông được ngăn ngừa, mức độ ổn định sinh kế được bảo tồn và khoảng thời gian giao thông thông suốt được duy trì trong mùa mưa bão. Đồng thời, các quy hoạch đô thị mới bắt buộc phải tính toán đồng bộ cốt nền xây dựng, độ lún sụt tự nhiên của đất và kịch bản nước biển dâng.
Giải trình trước cử tri, đại diện Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM, cho biết đơn vị đang tập trung thực hiện mục tiêu đến năm 2029 hoàn thành việc di dời toàn bộ nhà ven kênh rạch thông qua 78 dự án trọng điểm. Trong số này, Ban trực tiếp làm chủ đầu tư 44 dự án và hiện đang phối hợp chặt chẽ với các phường đẩy nhanh công tác đo đạc, kiểm đếm hiện trạng làm căn cứ áp giá bồi thường. Các dự án này đều được thiết kế lồng ghép đa mục tiêu: vừa mở rộng lòng sông khơi thông dòng chảy thoát nước, thích ứng với biến đổi khí hậu, vừa chỉnh trang không gian đô thị và cải thiện triệt để vệ sinh môi trường.
Tuy nhiên, bài toán khó nhất của việc di dời ven kênh chính là công tác tái định cư. Trả lời trước cử tri về vấn đề này, đại diện Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP HCM khẳng định quan điểm: Tái định cư không đơn thuần là cấp cho người dân một căn hộ mới, mà phải bảo đảm điều kiện an cư lạc nghiệp. Người dân sau khi di dời từ khu vực nhà thấp tầng ven kênh vào các khu chung cư tái định cư phải duy trì được sinh kế, việc làm và có mức thu nhập bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Khu tái định cư phải gắn kết hài hòa với hạ tầng giao thông, trường học, bệnh viện và dịch vụ công cộng của các khu dân cư hiện hữu xung quanh.
Bản chất thoát nước và tính đồng bộ hệ thống
Từ bức tranh thực tế về nguồn lực và quy hoạch, bài toán chống ngập của TP HCM cần được soi chiếu qua lăng kính khoa học và phản biện sâu sắc từ các chuyên gia, nhà khoa học. Phân tích về căn nguyên gốc rễ và hiệu quả vận hành của các công trình, Ths. KS Ngô Nam Trung - Giám đốc Trung tâm tư vấn cấp thoát nước (Công ty CP nước và môi trường Việt Nam), đã chỉ rõ những “khoảng trống” tích tụ qua nhiều thập kỷ.
Theo ông, tình trạng “cứ mưa là ngập” tại TP HCM xuất phát từ hai nguyên nhân cốt lõi mang tính hệ thống, cụ thể.
Thứ nhất, tốc độ đô thị hóa của thành phố diễn ra quá nhanh trong khi quy hoạch hạ tầng thoát nước lại thiếu hẳn tính đồng bộ. Nhiều khu vực trung tâm hiện hữu vẫn đang phải gánh tải bằng hệ thống thoát nước cũ kỹ là hết sức bất cập. Bên cạnh đó, việc thiếu đánh giá lưu vực tổng thể và thiếu đồng bộ giữa tốc độ xây dựng công trình với hệ thống tiêu thoát ngầm là mắt xích yếu nhất dẫn đến tình trạng ngập úng kéo dài.
Thứ hai, nguồn lực tài chính là một điểm nghẽn lớn khi thành phố còn thiếu vốn cho đầu tư xây dựng cơ bản. Điều này không chỉ làm đình trệ hạ tầng cống, kênh rạch đô thị, mà còn khiến hạ tầng môi trường và hệ thống thủy lợi không được đầu tư tương xứng. Về mặt tự nhiên, hệ thống kênh rạch và mạng lưới thủy lợi có mối quan hệ gắn bó hữu cơ và mật thiết trong việc điều tiết nước. Trong khi, việc xây dựng cơ bản cho hai hệ thống này bị gián đoạn, tình trạng ngập cục bộ lan rộng là hệ quả tất yếu.
“Ngăn triều và chống ngập do mưa là hai bài toán hoàn toàn khác nhau về mặt nguyên lý. Ngăn triều là ngăn không cho nước sông dâng vào nội đô, còn ngập úng nội đô phần lớn lại xuất phát từ mưa lớn vượt tải cống thoát. Do đó, yêu cầu kỹ thuật tối thượng là quy hoạch thoát nước phải đi trước, hạ tầng cống và kênh rạch phải hoàn thiện đồng bộ, và hiệu quả của từng đại công trình phải được đánh giá thực nghiệm đa chiều trước khi nghiệm thu kết thúc”, Ths. KS Ngô Nam Trung đặt vấn đề.
Theo ThS.KS Ngô Nam Trung, chống ngập không phải là câu chuyện riêng lẻ của từng chiếc cống hay từng đoạn đê. Khi TP HCM chuẩn bị nguồn lực lên đến 140.000 tỷ đồng cho giai đoạn 2026–2030, cơ chế kiểm soát chất lượng, tiến độ và hiệu quả đầu tư công phải được siết chặt hơn bao giờ hết. Vì vậy, dự án chậm phải xác định rõ nguyên nhân: vướng mắc giải phóng mặt bằng, thiếu vốn đối ứng, năng lực nhà thầu yếu kém hay thủ tục hành chính nhiêu khê? Nút thắt ở khâu nào phải được tháo gỡ dứt điểm ở khâu đó, gắn chặt với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu từng cơ quan, đơn vị được giao nhiệm vụ.
“Chống ngập không thể chỉ được đo bằng số lượng dự án hay tổng vốn giải ngân, mà cuối cùng phải được nhìn nhận bằng khả năng bảo vệ cuộc sống bình yên, tài sản và sinh kế của doanh nghiệp và người dân thành phố trước thiên tai và biến đổi khí hậu”, Ths. KS Ngô Nam Trung nhấn mạnh.
