Khi hạ tầng thoát nước ngày càng quá tải, các nhà quy hoạch cần phải thay đổi tư duy, một đề xuất được nhiều chuyên gia gợi ý là mô hình “thành phố bọt biển”.
Các cơn mưa lớn gây ngập và ùn tắc giao thông đang xuất hiện ngày càng thường xuyên hơn ở các đô thị lớn. Đây không phải là vấn đề riêng của TP HCM, Hà Nội hay các đô thị ở Việt Nam mà nhiều nơi trên thế giới cũng đang gặp phải. Tuy nhiên, xu thế giải pháp hiện nay ở một số thành phố của Châu Âu là không triển khai “chống ngập”. Thay vào đó, họ chọn “sống chung với nước” thông qua mô hình “thành phố bọt biển”.
.jpg)
Từ góc độ kỹ thuật, ông Frank Pogade, Chủ tịch Trung tâm Nước Đông Nam Á, chia sẻ tại hội thảo Vietwater tại TP HCM rằng, cách tiếp cận truyền thống, tức cơ chế thoát nước càng nhanh càng tốt, đã bộc lộ nhiều giới hạn trong tình trạng đô thị hóa nhanh và bề mặt bê tông hóa ngày càng lớn. Trong khi đó, nếu áp dụng mô hình thành phố bọt biển, thành phố có thể giữ lại nước trong khu vực, đợi đến khi đỉnh lũ đi qua rồi mới xả nước ra từ từ, không tạo thêm lũ lụt.
Theo ông, thành phố bọt biển là một hướng đi kết hợp giữa các giải pháp kỹ thuật, cảnh quan với quản lý thông minh. Mô hình này không chỉ giúp giảm ngập mà còn cải thiện chất lượng nước, sức khỏe cộng đồng và khả năng thích ứng của đô thị trước biến đổi khí hậu, đảo nhiệt và ô nhiễm không khí.
Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) định nghĩa “thành phố bọt biển” (sponge city) là mô hình đô thị có khả năng “ngậm nước” cao như miếng bọt biển nhờ hệ thống cây xanh, hồ nước, công viên, mái xanh và các cấu trúc đô thị có khả năng thấm, giữ và điều tiết nước mưa, từ đó giảm nguy cơ ngập lụt.
Đây không còn là khái niệm trên giấy tờ, mà đã được nhiều đô thị lớn trên thế giới áp dụng. Mỗi nơi sẽ có cách điều chỉnh để phù hợp với đặc thù từng địa phương, nhưng vẫn dựa trên nguyên lý cốt lõi về việc giữ và điều tiết nước.
Tại Đức, giải pháp phổ biến là mái xanh và tường xanh. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), các cấu trúc này mô phỏng chu trình nước tự nhiên, cho phép hấp thụ và “ngậm” nước mưa trước khi thấm xuống đất hoặc bay hơi, qua đó giảm tải cho hệ thống thoát nước. Đến năm 2019, khoảng hai phần ba các thành phố tại Đức đã yêu cầu tích hợp mái xanh vào quy hoạch đô thị, với lớp thể thực vật trung bình tối thiểu 10 cm. Một số địa phương hỗ trợ 50% chi phí đầu tư.
Trong khi đó, London (Anh) áp dụng Urban Greening. Đây là chương trình tập trung trồng cây, xây dựng vườn mưa và hồ sinh thái nhằm tăng khả năng giữ nước và làm mát đô thị. Còn Copenhagen (Đan Mạch) triển khai Cloudburst Master Plan, biến công viên, đường phố và quảng trường thành các “hồ chứa tạm thời” khi mưa lớn. Rotterdam (Hà Lan) thì phát triển các Water Squares - tức quảng trường đa chức năng, vừa là không gian sinh hoạt cộng đồng, vừa có thể tích trữ nước mưa trong thời gian ngắn.
Ngoài châu Âu, mô hình này cũng được áp dụng tại các siêu đô thị như Thượng Hải (Trung Quốc) hay New York (Mỹ). Đây đều là những nơi mà rủi ro ngập lụt gia tăng do mưa cực đoan và nước biển dâng.
Bên cạnh quy hoạch và hạ tầng xanh, nhiều chuyên gia cho rằng vật liệu xây dựng là yếu tố quan trọng để hiện thực hóa thành phố bọt biển.
GS TS Đặng Mậu Chiến, Chủ tịch Hội đồng Liên ngành Khoa học & Công nghệ Vật liệu (ĐHQG TP HCM) đề xuất sử dụng kính xốp thủy tinh (foam glass aggregate - FGA) cho các hạng mục hạ tầng thấm nước. Với cấu trúc xốp, nhẹ, bền và khả năng lọc nước, vật liệu này có thể biến vỉa hè, đường phố và mái nhà xanh thành các “đơn vị bọt biển” lưu trữ nước mưa tạm thời và xả dần ra môi trường. Ngoài ra, FGA với hai kích thước sẽ lọc hiệu quả một tỷ lệ lớn các chất gây ô nhiễm có trong dòng chảy trên đường, bao gồm chất rắn lơ lửng, phốt pho, cacbon hữu cơ và kim loại nặng.
TS Trần Quốc Công tại Viện Thủy Công - Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cho rằng các vật liệu như đá thủy tinh nhẹ (glass pumice) có thể hoạt động như “bể chứa ngầm”, giúp hấp thụ nhanh nước mưa, giảm áp lực cho hệ thống cống và hạn chế tình trạng ngập cục bộ.
Tuy nhiên, ông Frank Pogade nhấn mạnh, thành phố bọt biển không phải là phương án có thể giải quyết được mọi loại hình ngập lụt. Thế nhưng nó là nền tảng quan trọng để xử lý ngập đô thị do mưa lớn và quá tải hệ thống thoát nước, tình trạng mà đô thị như TP HCM đang gặp phải.
Để triển khai hiệu quả, TP HCM cần kết hợp mô hình này với hạ tầng kiểm soát triều quy mô lớn, hệ thống cảnh báo sớm dựa trên dữ liệu, cùng các dự án thí điểm và bộ tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng cho vật liệu xanh.
Với con số Ngân hàng Thế giới ước tính thiệt hại kinh tế do ngập lụt tại TP HCM có thể lên tới 50 triệu USD mỗi năm, “thành phố bọt biển” không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà đang dần trở thành chiến lược phát triển đô thị bền vững cho một thành phố đang chịu áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.
