Hiện tượng “lạm dụng chức năng” (function creep) đang là rào cản ngăn dữ liệu từ người dân đi vào hệ thống đô thị thông minh ở cả thế giới lẫn Việt Nam.
Dữ liệu là điều kiện tiên quyết để phân tích, đưa ra quyết sách và hỗ trợ người dân trong môi trường đô thị hiện đại. TS Nguyễn Quân, Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam, nhận định các cảm biến vật lý hiện nay dù có thể thu thập được rất nhiều thông tin định lượng nhưng lại bộc lộ giới hạn rõ rệt khi không thể thu thập thông tin định tính, ví dụ như về tình hình dịch bệnh hoặc mức độ hài lòng của dân chúng. Những dữ liệu phi vật thể này bắt buộc phải do người dân, bệnh viện hoặc các tổ chức cung cấp trực tiếp cho hệ thống. Thực trạng này khiến quá trình xây dựng đô thị thông minh phụ thuộc rất nhiều vào sự tự nguyện chia sẻ thông tin từ phía cộng đồng.
Trở ngại rất lớn đối với việc thu thập dữ liệu hiện nay là rào cản tâm lý xuất phát từ hiện tượng “lạm dụng chức năng” (function creep). TS Nguyễn Việt Long, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM, chỉ ra rằng người dân lo ngại Nhà nước thu thập thông tin, ví dụ vì mục đích tối ưu hóa luồng giao thông, nhưng lại sử dụng thông tin đó để theo dõi hành vi cá nhân. Sự phản kháng và sức ì trước tiến trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ tại các quốc gia phát triển vì người dân chưa thấy lý do thỏa đáng để chia sẻ thông tin cá nhân. Họ lo sợ dữ liệu bị sử dụng sai mục đích ban đầu, gây xâm phạm quyền riêng tư.
Việc tập trung dữ liệu quy mô lớn cũng mang đến những rủi ro xã hội tiềm ẩn cần được nhìn nhận nghiêm túc. TS Nguyễn Việt Long cảnh báo việc phơi bày thông tin về thu nhập hoặc vùng miền cư trú có thể dẫn đến nguy cơ phân biệt đối xử đối với các nhóm yếu thế trong xã hội. Trí tuệ nhân tạo (AI) khi được dùng để mô phỏng chính sách thường có xu hướng tập trung tối đa vào hiệu quả kinh tế. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt quan tâm về các giá trị văn hóa hoặc đặc tính riêng biệt của từng tầng lớp nhân dân trong quá trình quy hoạch.
Áp lực quản trị đô thị đang tăng nhanh, với tỷ lệ đô thị hóa mục tiêu đạt trên 50%, các mô hình quản lý truyền thống sẽ trở nên bất khả thi trước sự mở rộng quy mô dân số và hạ tầng. Tuy nhiên, nếu không giải quyết được nút thắt niềm tin, dòng chảy dữ liệu sẽ bị nghẽn, triệt tiêu hoàn toàn khả năng tạo ra trí tuệ tổng hợp của đô thị.
Hành lang pháp lý về bảo vệ quyền riêng tư đang dần được hoàn thiện để tạo dựng lòng tin trong nhân dân. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ đầu năm 2026 (Luật số 91/2025/QH15) được kỳ vọng là công cụ bảo vệ người dân và tăng tính minh bạch cho hệ thống quản trị. Việc thực thi Luật An ninh mạng sẽ thắt chặt các quy định về an toàn thông tin đối với các hệ thống đô thị quan trọng. Bảo vệ dữ liệu cá nhân là yếu tố then chốt để người dân sẵn sàng sử dụng dịch vụ số của thành phố.
Nâng cao năng lực số cho cộng đồng là nhiệm vụ then chốt để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau. Tại TPHCM, phong trào “Bình dân học vụ số” đang giúp phổ cập kỹ năng và kiến thức thiết thực cho mọi tầng lớp nhân dân. Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND TPHCM, khẳng định phong trào này tạo ra nền tảng xã hội vững chắc để thành phố tiến tới xây dựng đô thị số toàn diện. Khi người dân được nâng cao năng lực số, họ sẽ trở thành một phần chủ động trong hệ sinh thái quản trị và biết cách bảo vệ thông tin cá nhân của chính mình.
Chính quyền cần thực hiện minh bạch hóa hoàn toàn việc sử dụng dữ liệu để giải tỏa nỗi lo ngại của cộng đồng. Các dự án đô thị thông minh cần mang lại lợi ích “Quick-win” thiết thực ngay lập tức cho người dân khi họ chia sẻ thông tin. TS Nguyễn Việt Long đưa ra ví dụ: khi người dân chia sẻ thông tin y tế, họ sẽ cảm nhận được hiệu quả ngay tại bệnh viện mà không cần mang theo hồ sơ giấy tờ. Tại TPHCM, Sở Xây dựng có kế hoạch vận hành 500 camera AI để giám sát giao thông và cảnh báo ngập lụt từ sớm nhằm cải thiện chất lượng sống. Hiện nay, toàn bộ 1.359 chốt đèn tín hiệu giao thông đã được kết nối để thực hiện quản lý thống nhất.
Nền tảng số cần được thiết kế hoàn thiện và đơn giản để khuyến khích sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân. TS Nguyễn Quân đề xuất việc truy cập dữ liệu nên được thực hiện phân cấp: đa số người dùng chỉ tiếp cận ở mức kết quả, trong khi dữ liệu gốc chỉ dành cho những người có trách nhiệm cụ thể. “Muốn người dân tham gia, chúng ta phải có một nền tảng số hoàn thiện và cực kỳ đơn giản. Chỉ khi đơn giản hóa được quy trình, chúng ta mới có được nguồn dữ liệu dồi dào từ cộng đồng”, TS Nguyễn Quân nói.
