Để chính sách ưu tiên mua sắm công cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phát huy hiệu quả, cần đồng bộ quy định đấu thầu, bảo đảm cạnh tranh và tháo gỡ các rào cản thực thi.
Mua sắm công có thể trở thành một thị trường đầu ra quan trọng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), nhất là những doanh nghiệp còn hạn chế về mạng lưới khách hàng và khả năng tiếp cận các hợp đồng lớn. Khi ngân sách Nhà nước dành một phần nguồn lực để tạo cơ hội cho khu vực này tham gia cung ứng hàng hóa, dịch vụ, chính sách hỗ trợ sẽ không chỉ dừng ở ưu đãi trên giấy mà có thể tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Theo định hướng chính sách tại Dự thảo Luật Phát triển DNNVV (Dự thảo), cơ chế mua sắm công dự kiến dành tối thiểu 20% kinh phí cho DNNVV, đồng thời ưu tiên các gói thầu có giá trị từ 20 tỷ đồng trở xuống. Đây được xem là giải pháp mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, giúp doanh nghiệp quy mô nhỏ có thêm hợp đồng, duy trì việc làm, cải thiện dòng tiền và từng bước xây dựng năng lực cạnh tranh.
Để nội dung này được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, TS Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Hãng Tư vấn W&A, Giảng viên Học viện Tư pháp cho rằng, tỷ lệ 20% nên được xác định là mục tiêu ở cấp hệ thống, giao cho từng bộ, ngành, địa phương theo năm ngân sách, thay vì áp dụng cứng nhắc đối với từng gói thầu. Trường hợp không đạt tỷ lệ cần có cơ chế giải trình công khai, chẳng hạn do thị trường không có nguồn cung phù hợp.
Việc đánh giá kết quả cũng cần căn cứ vào giá trị hợp đồng thực tế được giao và thanh toán, thay vì chỉ tính giá trị các gói thầu được công bố dành riêng cho DNNVV. Phần giá trị doanh nghiệp trực tiếp thực hiện cần được phân biệt với phần công việc giao cho nhà thầu phụ, qua đó phản ánh đúng hiệu quả của chính sách.
Theo TS Phan Hoài Nam, việc dành riêng gói thầu chỉ nên thực hiện khi khảo sát thị trường cho thấy có ít nhất hai DNNVV độc lập đủ khả năng tham gia với mức giá hợp lý. Điều này giúp tránh tình trạng ưu đãi làm giảm cạnh tranh hoặc tạo lợi thế cho một nhà thầu duy nhất.
Đối với trường hợp không có DNNVV đáp ứng yêu cầu, chuyên gia đề xuất thiết kế quy trình xét thầu linh hoạt ngay trong một lần mời thầu. Theo đó, nếu không có hồ sơ của DNNVV đạt yêu cầu thì tiếp tục xem xét các hồ sơ còn lại, thay vì phải hủy thầu và tổ chức lại từ đầu, gây tốn kém thời gian và chi phí.
Đáng chú ý, ưu đãi về cơ hội tiếp cận gói thầu cần đi kèm việc tháo gỡ những rào cản thực tế. Theo chuyên gia, DNNVV thường gặp bất lợi trước các yêu cầu về kinh nghiệm hợp đồng tương tự, doanh thu bình quân, bảo đảm dự thầu và bảo đảm thực hiện hợp đồng. Bên cạnh đó, chậm thanh toán cũng tạo áp lực lớn lên dòng tiền của doanh nghiệp.
Do đó, cần nghiên cứu điều chỉnh các yêu cầu về bảo đảm dự thầu phù hợp với quy mô doanh nghiệp, chấp nhận bảo lãnh của quỹ bảo lãnh tín dụng, tăng cường tạm ứng và quy định rõ thời hạn thanh toán. Trường hợp chậm thanh toán cần có cơ chế tính lãi để bảo vệ quyền lợi nhà thầu.
Cuối cùng, TS Phan Hoài Nam đề xuất chính sách cần được đánh giá lại sau ba năm triển khai trên cơ sở các dữ liệu về tỷ lệ mua sắm dành cho DNNVV, hiệu quả tiết kiệm ngân sách, số doanh nghiệp lần đầu trúng thầu và khả năng phát triển sau khi tham gia thị trường mua sắm công.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo thêm suất tham gia đấu thầu, mà phải giúp DNNVV thực sự nâng cao năng lực, mở rộng thị trường và từng bước đứng vững trong môi trường cạnh tranh.
Liên quan đến vấn đề này, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, các quy định dành riêng gói thầu dưới 20 tỷ đồng hoặc tối thiểu 20% giá trị mua sắm từ ngân sách cho DNNVV, cũng như ưu đãi đối với doanh nghiệp do nhóm yếu thế làm chủ và DNNVV khởi nghiệp sáng tạo, là cần thiết.
Tuy nhiên, Luật Đấu thầu hiện hành chưa có quy định đồng bộ về cơ chế dành riêng gói thầu hoặc cộng điểm ưu đãi đặc thù cho doanh nghiệp do phụ nữ, người khuyết tật làm chủ. Nếu không sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan tại Điều 33 của dự thảo, cơ chế ưu đãi có thể khó triển khai trên thực tế. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nội dung sửa đổi Luật Đấu thầu để bảo đảm tính thống nhất và khả thi khi thực hiện.
