Hệ thống đường bộ cao tốc vượt mốc 3.000 km theo mục tiêu đề ra, tạo động lực tăng cường kết nối vùng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và hoàn thiện hạ tầng giao thông.
Chia sẻ tại họp báo quý II của Bộ Xây dựng, ông Nguyễn Thế Minh - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết giai đoạn 2021-2025 đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ của hệ thống đường bộ cao tốc.
Theo ông Minh, nếu giai đoạn 2001-2010 cả nước chỉ đưa vào khai thác khoảng 89 km đường bộ cao tốc, giai đoạn 2011-2020 đã bổ sung thêm 1.074 km, nâng tổng chiều dài lên 1.163 km. Trên cơ sở Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2025 cả nước có khoảng 3.000 km đường bộ cao tốc và đến năm 2030 đạt khoảng 5.000 km.
Để hoàn thành mục tiêu này, chỉ trong 5 năm, ngành giao thông phải triển khai đồng thời các thủ tục từ chuẩn bị đầu tư đến thi công và đưa vào khai thác thêm tối thiểu 1.000 km đường cao tốc. Đây được xác định là nhiệm vụ rất khó khăn, đòi hỏi quyết tâm cao, cách làm mới và sự phối hợp đồng bộ của các cấp, các ngành.
Bộ Xây dựng đã hoàn thành công tác lập quy hoạch chuyên ngành giao thông vận tải; phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tham mưu bố trí nguồn vốn, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt chủ trương đầu tư nhiều dự án cao tốc quan trọng quốc gia.
Từ thực tiễn triển khai, Bộ Xây dựng cũng chủ động nhận diện những điểm nghẽn về thể chế, giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng và huy động vốn để tham mưu Chính phủ, Quốc hội ban hành nhiều cơ chế, chính sách đặc thù.
Trong đó có việc tăng tỷ lệ vốn nhà nước trong các dự án đối tác công tư (PPP), đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, áp dụng chỉ định thầu đối với một số gói thầu, đơn giản hóa thủ tục khai thác vật liệu xây dựng và bổ sung nguồn vốn đầu tư công.
Nhằm đẩy nhanh tiến độ triển khai, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết, quyết định và cơ chế đặc thù; phân công rõ nhiệm vụ cho các bộ, ngành, địa phương, đồng thời cho phép thực hiện song song nhiều thủ tục để rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu và triển khai thi công.
Thủ tướng Chính phủ cũng thành lập Ban Chỉ đạo Nhà nước các công trình, dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm ngành giao thông vận tải, thường xuyên họp, kiểm tra hiện trường và chỉ đạo tháo gỡ khó khăn về giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu, cơ chế chính sách cũng như tiến độ thực hiện.
Theo Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng, chỉ khoảng 6 tháng sau khi chủ trương đầu tư được phê duyệt, 30 dự án, dự án thành phần với tổng chiều dài khoảng 1.324 km đã hoàn thành báo cáo nghiên cứu khả thi. Công tác thiết kế kỹ thuật, lập dự toán và lựa chọn nhà thầu cũng được triển khai đồng bộ, tạo điều kiện khởi công hàng loạt dự án trọng điểm trong năm 2023.
Cùng với đó, các địa phương đã huy động cả hệ thống chính trị tham gia công tác giải phóng mặt bằng, xây dựng khu tái định cư và bàn giao mặt bằng theo tiến độ. Tại thời điểm khởi công, phần lớn các dự án đã được bàn giao trên 70% diện tích mặt bằng.
Đối với nguồn vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng và các địa phương chủ động rà soát, tháo gỡ khó khăn trong khai thác mỏ, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Đồng thời nghiên cứu, thí điểm và hướng dẫn sử dụng cát biển làm vật liệu đắp nền đường nhằm bổ sung nguồn cung cho các dự án.
Sau khi khởi công, các chủ đầu tư và nhà thầu đã huy động tối đa nguồn lực, tổ chức thi công đồng loạt theo hình thức cuốn chiếu, tập trung vào các hạng mục trọng điểm, bảo đảm tiến độ theo yêu cầu.
Với sự chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng cùng tinh thần "chỉ bàn làm, không bàn lùi", "vượt nắng, thắng mưa", thi công "3 ca, 4 kíp", làm việc xuyên ngày nghỉ, xuyên lễ, xuyên Tết, nhiều dự án đã hoàn thành đúng kế hoạch.
Đến ngày 30/4/2025, đã có 208 km cao tốc được đưa vào khai thác. Đến ngày 2/9/2025, tiếp tục hoàn thành thêm 247 km. Đến ngày 19/12/2025, toàn bộ các dự án có kế hoạch hoàn thành trong năm đã được đưa vào khai thác hoặc thông tuyến chính, nâng tổng chiều dài đường bộ cao tốc cả nước lên 3.345 km cùng khoảng 458 km đường dẫn và nút giao.
Đến ngày 19/5/2026, toàn bộ các dự án thành phần thuộc tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông và tuyến Biên Hòa - Vũng Tàu đã hoàn thành, đưa vào khai thác.
Ông Nguyễn Thế Minh cho hay, kết quả này cho thấy hiệu quả trong công tác chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng và các địa phương đối với các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia, qua đó tạo chuyển biến rõ nét trong phát triển kết cấu hạ tầng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Bên cạnh tiến độ, Bộ Xây dựng xác định chất lượng công trình là yêu cầu hàng đầu. Nhiều chỉ thị, công điện và văn bản chỉ đạo đã được ban hành nhằm tăng cường quản lý chất lượng, an toàn lao động, bảo vệ môi trường và phòng chống tiêu cực. Các dự án đều được Hội đồng Kiểm tra Nhà nước về công tác nghiệm thu công trình xây dựng cùng các đơn vị kiểm định độc lập kiểm tra thường xuyên. Đến nay, các công trình hoàn thành đều đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và chất lượng theo quy định.
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khai các dự án thuộc danh mục 3.000 km đường bộ cao tốc vẫn còn một số khó khăn, vướng mắc.
Theo ông Nguyễn Thế Minh, công tác giải phóng mặt bằng tại một số dự án còn gặp khó khăn trong việc xác định nguồn gốc đất, giá bồi thường và tái định cư, dẫn đến chậm bàn giao phần mặt bằng còn lại, ảnh hưởng đến tiến độ thi công.
Về nguồn vật liệu xây dựng, việc thực hiện cơ chế giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu lần đầu được áp dụng nên còn nhiều lúng túng. Công tác thỏa thuận đất đai, xác định giá vật liệu gặp nhiều khó khăn. Riêng khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục thiếu nguồn vật liệu đắp nền, ảnh hưởng đến tiến độ một số dự án.
Trong lĩnh vực thể chế, trước đây pháp luật chưa có quy định hướng dẫn về đấu thầu trạm dừng nghỉ nên phải tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý để triển khai. Bên cạnh đó, việc công bố giá vật liệu và chỉ số giá tại một số địa phương còn chậm, chưa sát với thị trường, nhất là đối với các dự án cao tốc có yêu cầu kỹ thuật cao.
Đại diện Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng cũng cho biết, một số dự án thành phần vẫn chậm tiến độ so với kế hoạch. Việc đầu tư hệ thống giao thông thông minh, trạm thu phí, kiểm soát tải trọng xe và các trạm dừng nghỉ trên một số tuyến cao tốc cũng chưa đáp ứng yêu cầu tiến độ.
Từ thực tiễn triển khai các dự án, ông Nguyễn Thế Minh cho rằng bài học đầu tiên là tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn và cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, Quốc hội, Chính phủ để làm cơ sở tổ chức thực hiện. Đồng thời, cần tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nâng cao năng lực và trách nhiệm của địa phương.
Bên cạnh đó, cần ưu tiên nguồn lực cho các dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia có quy mô lớn, tính lan tỏa và khả năng kết nối vùng; phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị, nâng cao tinh thần chủ động, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của các đơn vị thực hiện.
Theo ông Minh, việc kịp thời rút kinh nghiệm từ những tồn tại, hạn chế trong quá trình triển khai, đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ nhằm nâng cao năng suất lao động, rút ngắn thời gian thi công, tiết kiệm chi phí đầu tư sẽ là những yếu tố quan trọng để triển khai hiệu quả các dự án trong giai đoạn tới.
