Kiểm soát nhập khẩu thiết bị công nghệ đã qua sử dụng là cần thiết nhằm ngăn chặn rác thải điện tử, song cũng đặt ra yêu cầu hài hòa giữa mục tiêu quản lý và nhu cầu thị trường.
Từ ngày 1/1/2027, danh mục sản phẩm công nghệ số đã qua sử dụng cấm nhập khẩu sẽ được áp dụng theo Thông tư 63/2026/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ. Quy định này tiếp tục đặt ra bài toán đáng quan tâm: Làm thế nào kiểm soát thiết bị kém chất lượng, hạn chế nguy cơ rác thải điện tử, đồng thời đáp ứng nhu cầu tiếp cận công nghệ và phát triển kinh tế tuần hoàn?
Theo Thông tư 63/2026/TT-BKHCN, danh mục cấm nhập khẩu bao gồm nhiều sản phẩm phổ biến như điện thoại thông minh, máy tính, máy ảnh kỹ thuật số, màn hình, thiết bị âm thanh cùng một số bộ phận, phụ kiện và linh kiện điện tử đã qua sử dụng. Các sản phẩm tân trang thuộc danh mục cũng nằm trong diện cấm nhập khẩu.
Thực tế, việc kiểm soát nhập khẩu thiết bị công nghệ đã qua sử dụng không phải chính sách mới. Việt Nam đã thực hiện các biện pháp quản lý từ năm 2007. Thông tư 63 được ban hành nhằm cập nhật, chuẩn hóa danh mục theo mã số hàng hóa, bảo đảm sự thống nhất trong hoạt động quản lý ngoại thương.
Đại diện Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, việc đưa các sản phẩm công nghệ số đã qua sử dụng vào danh mục cấm nhập khẩu xuất phát từ yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng, hạn chế rác thải điện tử và phát triển thị trường trong nước.
Theo đó, nếu thiết bị cũ, hỏng hoặc xuống cấp được nhập khẩu tràn lan, Việt Nam có nguy cơ trở thành nơi tiếp nhận rác thải điện tử từ nước ngoài. Bên cạnh áp lực xử lý chất thải, những sản phẩm không bảo đảm chất lượng còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thông tin, lộ lọt dữ liệu cá nhân, cháy nổ do pin và linh kiện xuống cấp.
Tuy nhiên, chính sách vẫn có cơ chế phù hợp đối với một số thiết bị đã qua sử dụng phục vụ sản xuất, nghiên cứu và đào tạo. Chẳng hạn, một số dây chuyền công nghệ, máy móc, thiết bị phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn hoặc hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ số có thể được nhập khẩu khi đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Ở góc độ thị trường, điện thoại, máy tính đã qua sử dụng vẫn đáp ứng nhu cầu thực tế của một bộ phận người tiêu dùng. Với mức giá thấp hơn sản phẩm mới, những thiết bị còn hoạt động tốt có thể phục vụ học tập, làm việc và tiếp cận các dịch vụ số, đặc biệt đối với người có thu nhập hạn chế.
Hoạt động thu mua, sửa chữa, bảo dưỡng và kinh doanh thiết bị cũ cũng hình thành một phân khúc thị trường riêng, góp phần tạo việc làm và kéo dài vòng đời sản phẩm. Đây là những yếu tố cần được xem xét trong quá trình đánh giá tác động của chính sách đối với doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Đáng chú ý, việc phát triển kinh tế tuần hoàn đang đặt ra yêu cầu tiết kiệm tài nguyên, hạn chế chất thải và khai thác hiệu quả giá trị của sản phẩm trong suốt vòng đời. Đối với thiết bị điện tử, việc sửa chữa, tái sử dụng và tân trang có thể góp phần thực hiện mục tiêu này nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chất lượng, an toàn và môi trường.
Tuy nhiên, không thể vì mục tiêu tái sử dụng mà xem nhẹ những rủi ro phát sinh từ thiết bị cũ. Một sản phẩm vẫn có thể hoạt động nhưng không còn đáp ứng yêu cầu về an toàn điện, pin, linh kiện hoặc bảo mật dữ liệu. Do đó, việc quản lý cần dựa trên các tiêu chí kỹ thuật có khả năng kiểm tra, giám sát, đồng thời bảo đảm sự minh bạch và thống nhất trong thực thi.
Vấn đề đặt ra là làm thế nào phân biệt thiết bị đã qua sử dụng nhưng còn bảo đảm chất lượng với những sản phẩm xuống cấp, không còn phù hợp để tiếp tục lưu thông. Đây cũng là cơ sở để nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế quản lý phù hợp với điều kiện thực tế, tránh tạo ra những rào cản không cần thiết đối với hoạt động kinh doanh hợp pháp.
Trao đổi với báo chí, ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena, cho rằng cần nhìn nhận thực tế thu nhập của một bộ phận người dân Việt Nam vẫn còn thấp, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và trong nhóm sinh viên. Không phải ai cũng có điều kiện mua điện thoại, máy tính mới với giá hàng chục triệu đồng.
Theo ông Thắng, những thiết bị đã qua sử dụng nhưng có tuổi đời không quá ba năm vẫn có thể đáp ứng tốt nhu cầu học tập, làm việc và tiếp cận công nghệ với mức giá phù hợp hơn. Vì vậy, có thể nghiên cứu giới hạn tuổi đời thiết bị gắn với yêu cầu kiểm tra chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng đáp ứng các quy định về môi trường.
Ông Thắng cho rằng không nên đánh đồng tất cả điện thoại, máy tính đã qua sử dụng với rác thải điện tử. Điều quan trọng là xác định thiết bị nào còn giá trị sử dụng, thiết bị nào đã xuống cấp và tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm.
Theo phân tích của ông, việc kéo dài thời gian sử dụng những sản phẩm điện tử còn hoạt động tốt có thể góp phần giảm nhu cầu sản xuất thiết bị thay thế, đồng thời trì hoãn thời điểm sản phẩm trở thành chất thải.
Từ đó, ông đề xuất nghiên cứu xây dựng những tiêu chí kỹ thuật cụ thể để phân biệt thiết bị cũ còn giá trị sử dụng với thiết bị lạc hậu, hư hỏng hoặc tiềm ẩn nguy cơ môi trường, thay vì chỉ căn cứ vào tình trạng đã qua sử dụng.
Đặc biệt, theo ông Võ Đỗ Thắng, việc cấm hoàn toàn có thể vô tình hạn chế cơ hội tiếp cận công nghệ của những người có thu nhập thấp. Vì vậy, chính sách quản lý cần được nghiên cứu theo hướng vừa kiểm soát chặt thiết bị kém chất lượng, vừa xem xét khả năng khai thác hợp lý những sản phẩm vẫn còn giá trị sử dụng, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ môi trường và nhu cầu thực tế của người dân.
