Việc Sâm Lai Châu được quảng cáo thành Sâm Ngọc Linh không chỉ khiến người mua nhầm lẫn, mà còn đặt ra câu chuyện về nguồn gốc, uy tín và giá trị thật của những sản phẩm đặc trưng vùng miền.
Việc Lê Thị Thanh Hằng bị khởi tố vì đưa Sâm Lai Châu lên mạng xã hội, quảng cáo thành Sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum thoạt nhìn là một vụ lừa dối khách hàng. Nhưng cách thức thực hiện lại cho thấy một vấn đề đáng suy nghĩ: với những sản phẩm có hình thái tương đồng, đôi khi chỉ cần thay đổi lời giới thiệu, một mặt hàng đã có thể mang tên gọi, xuất xứ và giá trị hoàn toàn khác trong mắt người mua.
Theo thông tin từ cơ quan công an, năm 2023, Lê Thị Thanh Hằng bắt đầu tìm hiểu, kinh doanh Sâm Ngọc Linh có nguồn gốc từ Kon Tum. Do giá thành cao, việc kinh doanh gặp khó khăn. Trong quá trình tham gia các nhóm mua bán sâm, Hằng nhận thấy Sâm Lai Châu có đặc điểm, hình thái tương đồng với Sâm Ngọc Linh nhưng giá thấp hơn nên đã liên hệ mua về kinh doanh.
Mặc dù biết rõ số cây, củ sâm là Sâm Lai Châu, Hằng vẫn sử dụng tài khoản TikTok “Hằng Lê Sâm Ngọc Linh” để livestream, giới thiệu là Sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum. Cơ quan điều tra xác định những thông tin không đúng về chủng loại, nguồn gốc đã khiến nhiều khách hàng nhầm tưởng và mua sản phẩm. Hằng sau đó bị khởi tố về tội “Lừa dối khách hàng”.
Vụ việc đang được cơ quan chức năng tiếp tục xử lý theo quy định. Nhưng điều đáng nói nằm ở chỗ, sản phẩm gần như không cần trải qua một quá trình “phù phép” phức tạp. Thứ bị thay đổi trước hết là thông tin về sản phẩm. Từ Sâm Lai Châu, qua lời quảng cáo của người bán, sản phẩm được khoác lên tên gọi và nguồn gốc của Sâm Ngọc Linh.
Sẽ không đầy đủ nếu từ đó nhìn Sâm Lai Châu như một sản phẩm “thấp hơn” Sâm Ngọc Linh. Mỗi loại sâm có nguồn gốc, đặc điểm và giá trị riêng. Vấn đề không nằm ở chuyện loại nào tốt hơn, mà ở chỗ người mua được cung cấp thông tin về một sản phẩm nhưng thứ họ nhận lại là một sản phẩm khác.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp ở góc nhìn pháp lý, Luật sư Nguyễn Đức Biên – Giám đốc Công ty Luật Đại La cho rằng, với những mặt hàng mà chủng loại, xuất xứ ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định mua và mức giá người tiêu dùng chấp nhận, tính trung thực của thông tin càng có ý nghĩa quan trọng.
“Người mua sâm không đơn thuần trả tiền cho một củ sâm. Họ trả tiền dựa trên niềm tin về chủng loại, nguồn gốc và những giá trị gắn với sản phẩm đó. Nếu người bán biết rõ hàng hóa là sản phẩm này nhưng cố tình giới thiệu thành sản phẩm khác để khách hàng quyết định mua thì vấn đề không còn nằm ở cách gọi tên nữa”, Luật sư Biên phân tích.
Theo Luật sư Nguyễn Đức Biên, rủi ro này càng rõ khi giao dịch được thực hiện qua mạng xã hội. Người mua theo dõi livestream gần như không có điều kiện trực tiếp kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, trong khi với những mặt hàng có hình thái tương đồng, việc phân biệt bằng mắt thường không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Khi đó, lời giới thiệu của người bán có sức nặng rất lớn. Một thông tin sai về chủng loại hoặc xuất xứ không chỉ khiến người mua hiểu nhầm mình đang mua gì, mà còn có thể làm thay đổi mức giá họ sẵn sàng chi trả.
“Với những sản phẩm có giá trị cao, không thể để việc xác định nguồn gốc chỉ dựa vào lời người bán. Người mua cần có cách kiểm tra sản phẩm thực sự là gì, đến từ đâu, ai cung cấp và những thông tin đó có thể đối chiếu được hay không”, Luật sư Biên nói.
Theo ông, đây cũng là lý do truy xuất nguồn gốc cần được nhìn như một công cụ bảo vệ giá trị thật của hàng hóa, chứ không chỉ phục vụ công tác quản lý. Khi thông tin về vùng trồng, chủ thể sản xuất, đơn vị kinh doanh hay lô sản phẩm có thể kiểm chứng, việc tùy tiện đổi tên một loại sâm để bán dưới danh nghĩa sản phẩm khác sẽ khó hơn.
Câu chuyện vì thế không chỉ dừng ở quyền lợi của một khách hàng. Khi Sâm Lai Châu bị bán dưới tên Sâm Ngọc Linh, Sâm Lai Châu không được thị trường nhận diện bằng chính tên gọi và giá trị vốn có của mình. Ở chiều ngược lại, uy tín của Sâm Ngọc Linh lại bị sử dụng để tạo giá trị cho một sản phẩm khác.
Theo Luật sư Biên, nếu tình trạng này không được kiểm soát, những người sản xuất, kinh doanh chân chính cũng chịu ảnh hưởng. Một thương hiệu được gây dựng bằng vùng nguyên liệu, chất lượng và uy tín qua nhiều năm có thể bị người khác “mượn tên” chỉ bằng vài phút quảng cáo trên mạng xã hội.
Bởi vậy, chống gian lận với những sản phẩm đặc thù không thể chỉ bắt đầu sau khi khách hàng phát hiện mình mua nhầm. Khả năng nhận diện và truy xuất cần được củng cố từ sản xuất, lưu thông đến khâu bán hàng, đặc biệt khi thương mại qua mạng xã hội ngày càng phổ biến.
“Một sản phẩm phải được bán đúng với tên gọi, nguồn gốc và những gì thực sự thuộc về nó. Khi thông tin có thể kiểm chứng, người tiêu dùng sẽ có cơ sở lựa chọn, còn những sản phẩm đặc trưng vùng miền cũng được bảo vệ đúng với giá trị đã gây dựng”, Luật sư Nguyễn Đức Biên nhấn mạnh.
