Trong làn sóng chuyển dịch từ khai thác tài nguyên sang sáng tạo, du lịch Việt Nam đứng trước yêu cầu tái cấu trúc theo hướng giá trị cao và bền vững.
Trọng tâm không còn là mở rộng điểm đến mà là hình thành hệ sinh thái gắn kết công nghiệp văn hóa với du lịch sáng tạo.
Trong bối cảnh kinh tế tri thức và toàn cầu hóa, các động lực tăng trưởng mới đang chuyển sang dựa trên sáng tạo, tri thức và văn hóa, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải định vị lại vai trò của du lịch trong cấu trúc phát triển. Điểm nghẽn hiện nay không nằm ở tài nguyên, mà ở sự thiếu liên kết khiến chuỗi giá trị chưa hình thành trọn vẹn.
Công nghiệp văn hóa và du lịch sáng tạo cần được nhìn nhận như một cấu trúc thống nhất trong cùng một chuỗi giá trị. Nếu công nghiệp văn hóa tạo ra sản phẩm, nội dung và tài nguyên sáng tạo từ di sản, nghệ thuật, thiết kế hay thủ công truyền thống, thì du lịch sáng tạo là kênh chuyển hóa các giá trị đó thành trải nghiệm, nơi du khách trực tiếp tham gia vào quá trình tạo lập giá trị.
Trên thực tế, nhiều quốc gia đã chuyển dịch thành công theo mô hình này, trong đó du lịch không còn dừng ở tham quan mà trở thành không gian trải nghiệm, đồng sáng tạo và cá nhân hóa gắn với hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Khi hai trụ cột này vận hành đồng bộ, một hệ sinh thái khép kín sẽ hình thành, bảo đảm sáng tạo được sản xuất, phân phối và tiêu dùng ngay trong cùng một không gian kinh tế. Tuy nhiên, điểm nghẽn của Việt Nam không nằm ở tài nguyên mà ở cách tổ chức. Dù sở hữu hệ thống di sản phong phú và đời sống văn hóa đa dạng, công nghiệp văn hóa vẫn phát triển phân tán, quy mô nhỏ, thiếu liên kết và chưa tạo được thương hiệu đủ sức lan tỏa.
Ở chiều ngược lại, du lịch sáng tạo chủ yếu dừng ở trải nghiệm mang tính trình diễn, chưa chuyển sang mô hình đồng sáng tạo. Sự đứt gãy giữa “nguồn cung” và “nguồn cầu” khiến chuỗi giá trị không hình thành trọn vẹn.
Đơn cử như tại Hà Nội, nguồn lực văn hóa dồi dào, các không gian sáng tạo và sản phẩm trải nghiệm đã xuất hiện, nhưng hoạt động còn rời rạc, thiếu liên kết chuỗi và ứng dụng công nghệ chưa tương xứng. Đây không phải vấn đề riêng của một địa phương, mà phản ánh khoảng trống lớn trong việc xây dựng hệ sinh thái sáng tạo của du lịch Việt Nam
Giải pháp cốt lõi trước hết nằm ở thể chế. Cần chuyển từ quản lý theo ngành dọc sang mô hình tích hợp giữa văn hóa, du lịch và công nghệ. Một hành lang pháp lý liên ngành sẽ tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh sáng tạo phát triển, đồng thời khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán nguồn lực. Khi chính sách được thiết kế theo chuỗi giá trị thay vì theo lĩnh vực, sự liên kết mới có thể hình thành thực chất.
Cùng với đó là phát triển hệ sinh thái sáng tạo với các cụm không gian đa chức năng. Đây không chỉ là nơi trưng bày mà phải là tổ hợp sản xuất, trình diễn và thương mại hóa sản phẩm văn hóa. Các không gian này đóng vai trò trung tâm kết nối nghệ nhân, doanh nghiệp, cộng đồng và du khách, tạo ra môi trường để sáng tạo được chuyển hóa thành giá trị kinh tế ngay tại chỗ.
Nhân lực là yếu tố quyết định nhưng hiện vẫn là điểm yếu. Mô hình đào tạo đơn ngành không còn phù hợp với yêu cầu mới. Thị trường cần những nhân lực có khả năng kết hợp giữa sáng tạo, công nghệ và du lịch, đủ năng lực vận hành các sản phẩm liên ngành. Nếu không giải quyết được bài toán con người, mọi nỗ lực xây dựng hệ sinh thái sẽ khó đạt hiệu quả.
Đổi mới sản phẩm phải đi vào bản chất của du lịch sáng tạo, đó là chuyển từ tiêu dùng thụ động sang tham gia chủ động. Tại các di sản, làng nghề hay không gian văn hóa, du khách cần được tham gia trực tiếp vào quá trình chế tác, trải nghiệm và sáng tạo. Chính sự tham gia này tạo ra giá trị gia tăng, kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao mức chi tiêu. Đây cũng là cách để văn hóa được bảo tồn thông qua sử dụng, thay vì chỉ trưng bày.
Chuyển đổi số là công cụ không thể thiếu để mở rộng và nâng cao giá trị của hệ sinh thái. Việc số hóa tài nguyên văn hóa, xây dựng nền tảng du lịch thông minh và ứng dụng công nghệ trong quản lý, quảng bá sẽ giúp kết nối các chủ thể, cá nhân hóa trải nghiệm và mở rộng thị trường. Quan trọng hơn, công nghệ giúp biến các sản phẩm văn hóa thành tài sản có thể phân phối và thương mại hóa trên quy mô lớn.
Song song với đó là chiến lược kết nối quốc tế. Việc tham gia các mạng lưới sáng tạo toàn cầu, học hỏi kinh nghiệm và thu hút đầu tư sẽ giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách phát triển. Tuy nhiên, hội nhập không đồng nghĩa với sao chép. Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam nằm ở bản sắc và trải nghiệm nguyên bản, cần được giữ vững trong quá trình hiện đại hóa.
Tái cấu trúc du lịch theo hướng kinh tế sáng tạo không phải là lựa chọn ngắn hạn mà là chiến lược dài hạn. Khi công nghiệp văn hóa trở thành nguồn cung và du lịch sáng tạo là kênh lan tỏa, một hệ sinh thái hoàn chỉnh sẽ được hình thành, trong đó nghệ nhân, cộng đồng, doanh nghiệp và du khách cùng tham gia tạo lập giá trị. Khi đó, du lịch không chỉ là ngành dịch vụ mà trở thành động lực phát triển mới, vừa tạo tăng trưởng kinh tế vừa củng cố bản sắc và vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế sáng tạo toàn cầu.
