Các hiệp định đa phương giúp doanh nghiệp Việt Nam và khu vực đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào sự biến động chính sách từ Mỹ.
Trong gần 25 năm, Mỹ giữ vị trí khách hàng lớn bậc nhất của các nhà xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Các sản phẩm tôm, cá tra và cá ngừ Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng tại thị trường này. Tuy nhiên, kể từ khi ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào năm ngoái, các chính sách thương mại của ông đã làm thay đổi tính chất ổn định của các đơn hàng từ Mỹ. Khi mức thuế quan biến động, dòng chảy đơn hàng trở nên thất thường, buộc các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải tìm kiếm những lựa chọn thay thế.
Thực tế này đang thúc đẩy một cuộc dịch chuyển quy mô lớn sang khu vực Á - Thái Bình Dương. Đến cuối năm 2025, Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành khách hàng thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản (VASEP), 6 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc (gồm cả Hồng Kông) đã nhập khẩu trị giá khoảng 1,5 tỷ USD, đứng trên Mỹ với gần 900 triệu USD. Minh Phú, nhà xuất khẩu tôm lớn Việt Nam, đã mở thêm chi nhánh tại Canada và Australia khi các quốc gia này, cùng với Nhật Bản, gia tăng nhập khẩu từ khu vực Đông Nam Á.
Trung Quốc, Canada, Australia và Nhật Bản đều là thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hoặc Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP). Đối với các nhà xuất khẩu, những hiệp định này mang lại sự dự báo ổn định và ưu đãi tiếp cận thị trường vượt trội so với những gì Mỹ đang cung cấp. Ngoài ngành thủy sản, nhiều lĩnh vực công nghiệp khác tại châu Á cũng đang sử dụng CPTPP và RCEP như những công cụ giảm chấn trước các chính sách thương mại thất thường của chính quyền Trump và các tác động từ các xung đột địa chính trị toàn cầu thời gian qua.
Dù vậy, dữ liệu kinh tế vĩ mô cho thấy tác động của các hiệp định này vẫn còn những giới hạn nhất định. Tổng kim ngạch xuất khẩu nội khối CPTPP đã giảm trong ba năm trên tổng số sáu năm đầu tiên sau khi hiệp định có hiệu lực vào cuối năm 2018. Hiệu suất xuất khẩu trong khối RCEP cũng tương tự khi tổng giá trị giao dịch đạt 2,95 nghìn tỷ USD vào năm ngoái, gần như không thay đổi so với năm 2022.
Tác động rõ rệt nhất của các hiệp định khu vực nằm ở những quốc gia chưa từng có liên kết thương mại trước đó. RCEP đã tạo ra khuôn khổ tự do hóa thương mại lần đầu tiên giữa Nhật Bản với Trung Quốc và Hàn Quốc. Tại Nhật Bản, công ty sản xuất rượu sake Hananomai Brewing đang tận dụng lộ trình giảm thuế của Trung Quốc theo RCEP. Trung Quốc cam kết cắt giảm thuế suất 40% đối với rượu sake Nhật Bản với mức giảm 1,9 điểm phần trăm mỗi năm cho đến khi về 0% vào năm 2042. Shinnosuke Takada, Giám đốc bán hàng của Hananomai Brewing, cho biết sự gia tăng xuất khẩu sang Trung Quốc đang bù đắp cho sự sụt giảm tại thị trường Mỹ.
CPTPP cũng tạo ra những luồng thương mại mới nhờ sự phân bổ địa lý rộng lớn của các thành viên. Trước khi có hiệp định, Mexico áp thuế 115% đối với lúa mạch nhập khẩu từ Australia, khiến hoạt động giao thương gần như bằng không. Sau khi CPTPP đi vào thực thi, Australia đã thay thế Mỹ để trở thành nhà cung cấp lúa mạch chính cho Mexico. Năm ngoái, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt 138,7 triệu đô la Australia (tương đương 95,6 triệu USD), chủ yếu phục vụ các nhà sản xuất bia Mexico.
Tại Australia, một báo cáo đánh giá của Chính phủ cho thấy xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sang các nước CPTPP trong 5 năm đầu tiên cao hơn 54,6% so với giai đoạn 5 năm trước đó. Hiệp định đã thúc đẩy xuất khẩu sắt thép sang Việt Nam, rượu vang sang Malaysia và Canada, cũng như thịt bò sang Nhật Bản. Arnold Jorge, Giám đốc điều hành Hội đồng Xuất khẩu Australia, đánh giá CPTPP là “mỏ neo ổn định trong môi trường thương mại toàn cầu hỗn loạn”, giúp các đối tác đa dạng hóa và giảm thiểu rủi ro.
Cả RCEP và CPTPP đang bắt đầu định hình lại chuỗi cung ứng thông qua các quy tắc xuất xứ cộng dồn. Theo đó, hàng hóa nhập khẩu từ một quốc gia thành viên vào một quốc gia thành viên khác vẫn được hưởng ưu đãi thuế ngay cả khi chứa các yếu tố đầu vào từ nước thứ ba cũng thuộc hiệp định. Ken Itakura, Giáo sư kinh tế tại Đại học Thành phố Nagoya, nhận định sức mạnh của các doanh nghiệp hiện nay nằm ở một chuỗi cung ứng vận hành theo những cam kết chung.
Cơ chế này mang lại lợi ích đặc biệt cho Campuchia. Xuất khẩu của nước này sang các thành viên RCEP đã tăng 120,9% kể từ khi khối được thành lập. Các mặt hàng như quần áo, giày dép, thiết bị điện tử và phụ tùng ô tô ghi nhận mức tăng trưởng mạnh tại thị trường Nhật Bản và Hàn Quốc. Quy tắc xuất xứ cộng dồn của RCEP cho phép các nhà sản xuất may mặc Campuchia sử dụng nguyên liệu từ Trung Quốc mà vẫn đủ điều kiện hưởng thuế suất ưu đãi tại các nước thành viên khác. Hiện nay, xuất khẩu sang các nước RCEP chiếm phần lớn tổng kim ngạch xuất khẩu của Campuchia.
Thực trạng thực thi các hiệp định trong những năm qua cũng bộc lộ những điểm cần cải thiện. Bà Bành Thi Hằng, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Năng lực Cạnh tranh Châu Á thuộc Đại học Quốc gia Singapore, đề xuất điều chỉnh quy tắc xuất xứ của RCEP tương đồng với CPTPP để tối ưu hóa hiệu ứng chuỗi cung ứng. Các cải cách về chứng nhận xuất xứ điện tử và tăng cường quy tắc trong lĩnh vực thương mại kỹ thuật số cũng được xem là ưu tiên.
Mặt khác, nhận thức của doanh nghiệp về các ưu đãi thương mại vẫn cần thời gian để thẩm thấu. Heiwai Tang và Guanzheng Sun từ Asia Global phân tích rằng việc giảm thuế trên lý thuyết không tự động tạo ra tăng trưởng thương mại nếu doanh nghiệp không nắm rõ cách thức tuân thủ các quy tắc phức tạp. Denise Cheok, chuyên gia kinh tế khu vực Đông Nam Á tại Moody’s Analytics, lưu ý lợi ích của các hiệp định thương mại thường được hiện thực hóa qua nhiều năm, ngay cả trong điều kiện thuận lợi nhất.
Dù còn những rào cản, sức hút của các khối thương mại này đang gia tăng trong kỷ nguyên “Trump 2.0”. Philippines, Campuchia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Argentina đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP, cùng với danh sách chờ gồm Trung Quốc, Indonesia, Ecuador, Ukraine... Trong khi đó, Bangladesh, Sri Lanka, Chile... cũng đang nộp đơn vào RCEP. Ông Sihasak Phuangketkeow, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan, khẳng định trong tình hình hệ thống thương mại đa phương toàn cầu không hiệu quả và thuế quan từ các thị trường lớn tăng cao, các quốc gia buộc phải tìm kiếm các thỏa thuận khu vực. Theo ông, CPTPP bao gồm nhiều nền kinh tế lớn và nếu không kịp thời gia nhập, các quốc gia sẽ lỡ mất chuyến tàu quan trọng này.
