Việc Liên minh châu Âu (EU) đẩy mạnh tiêu chuẩn "Made in Europe" đặt ra những thách thức về quy tắc xuất xứ và mã HS cho các doanh nghiệp xuất khẩu.
Với doanh nghiệp Việt Nam, đây không đơn thuần là rào cản, mà là tín hiệu cho thấy “cuộc chơi” tại thị trường EU đã bước sang một cấp độ cao hơn, nơi năng lực tuân thủ quyết định khả năng tồn tại và phát triển dài hạn.
Nếu nhìn trong bối cảnh hiện nay, “Made in Europe” không còn đơn thuần là câu chuyện tiêu chuẩn kỹ thuật hay môi trường, mà đang phản ánh một chuyển dịch lớn về tư duy phát triển công nghiệp của EU: từ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu sang củng cố năng lực sản xuất nội khối và tự chủ chiến lược.
Trọng tâm của sự thay đổi này nằm ở việc EU đang chuyển từ mô hình thương mại truyền thống sang mô hình thương mại dựa trên tiêu chuẩn. Các quy định mới không chỉ áp dụng cho doanh nghiệp nội khối, mà còn mở rộng ra toàn bộ hàng hóa nhập khẩu, qua đó tạo ra một “sân chơi đồng nhất” về tiêu chuẩn.
Cụ thể, EU đang thúc đẩy một loạt chính sách nhằm tăng tỷ trọng sản xuất nội khối. Theo đó, EU đặt mục tiêu nâng tỷ trọng sản xuất lên khoảng 20% GDP vào năm 2035, so với khoảng 14% hiện nay, đồng thời ưu tiên nội địa hóa trong các ngành như thép, năng lượng tái tạo, pin, xe điện và công nghệ hydro.
Cùng với đó, EU cũng tăng chi tiêu công lên tới khoảng 2.000 tỷ euro mỗi năm để ưu tiên các sản phẩm “sản xuất tại châu Âu”, qua đó tạo lực kéo cho doanh nghiệp quay lại đầu tư trong nội khối.
Một trụ cột khác là tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Các sáng kiến như Chips Act, chiến lược nguyên liệu thô hay các quỹ hỗ trợ công nghiệp… đều hướng tới mục tiêu này.
Giới chuyên gia nhận định đây là một xu hướng mang tính cấu trúc. Một nghiên cứu về chính sách công nghiệp toàn cầu chỉ ra rằng EU, cùng với Mỹ và Trung Quốc, đang bước vào giai đoạn chính sách công nghiệp gắn chặt với an ninh quốc gia và cạnh tranh địa chính trị, thay vì chỉ là công cụ kinh tế đơn thuần.
Tuy nhiên, chiến lược này không phải không gây tranh cãi. Ông Dani Rodrik, Giáo sư kinh tế chính trị quốc tế tại Đại học Harvard cho biết, việc ưu tiên nội địa hóa có thể làm gián đoạn các chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã được tối ưu hóa trong nhiều thập kỷ. Các quy định “Made in Europe” có thể làm tăng chi phí và ảnh hưởng đến các chuỗi cung ứng tích hợp sâu với các đối tác.
Điều này đồng nghĩa với việc để tiếp cận thị trường EU, hàng hóa từ các nước đối tác, trong đó có Việt Nam, cũng phải đáp ứng những tiêu chuẩn tương đương như hàng hóa sản xuất trong nội khối.
Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và EU, cho biết EU đang tăng cường kiểm soát nhập khẩu với mức kiểm tra SPS tăng tới 50%, đồng thời siết chặt các quy định về dư lượng hóa chất và truy xuất nguồn gốc. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy “luật chơi” đang thay đổi theo hướng nghiêm ngặt hơn.
Dù các quy định này nhắm vào doanh nghiệp châu Âu, nhưng với các quốc gia xuất khẩu như Việt Nam, điều này mang ý nghĩa rất rõ ràng. Thị trường EU không còn là nơi có thể tiếp cận bằng lợi thế chi phí thấp hay ưu đãi thuế quan đơn thuần. Thách thức không chỉ là đáp ứng quy định, mà là giữ được vị trí trong chuỗi cung ứng đang tái cấu trúc theo hướng ưu tiên nội địa hóa của EU.
EU hiện là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam, với kim ngạch hàng chục tỷ USD mỗi năm và tăng trưởng ổn định. Nhưng đi cùng cơ hội là áp lực chuyển đổi chưa từng có.
Made in Europe vì thế không nên bị nhìn nhận như một “bức tường kỹ thuật”, mà đây là tín hiệu cho thấy thị trường EU đang nâng chuẩn, và chỉ những doanh nghiệp đủ năng lực mới có thể bước vào. Với doanh nghiệp Việt Nam, đây chính là thời điểm để tái định vị không chỉ là nhà cung ứng giá rẻ, mà là đối tác có trách nhiệm trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng của nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế. Một khảo sát của VCCI năm 2025 cho thấy gần 60% doanh nghiệp xuất khẩu sang EU chưa từng nghe đến các quy định thẩm định chuỗi cung ứng, phản ánh khoảng cách lớn giữa yêu cầu thị trường và năng lực đáp ứng.
Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp Việt cần chuyển từ tư duy “xuất khẩu theo đơn hàng” sang tư duy tham gia chuỗi giá trị dài hạn và có chiều sâu. Trước hết, cần nâng cấp vị thế trong chuỗi cung ứng. Bởi vì, khi EU thúc đẩy “reshoring” (đưa sản xuất về nội khối) và “friend-shoring” (chuyển sang đối tác tin cậy), các doanh nghiệp ở khâu gia công đơn giản sẽ đối mặt với nguy cơ bị thay thế.
Ngoài ra, bà Vanessa Steinmetz, Giám đốc quốc gia Quỹ Friedrich Naumann Foundation tại Việt Nam, cho rằng việc chỉ phản ứng với từng quy định riêng lẻ là không đủ. Các doanh nghiệp cần hiểu logic tổng thể của EU là giảm phụ thuộc bên ngoài và củng cố năng lực nội khối, từ đó điều chỉnh chiến lược phù hợp.
Việc xây dựng các cụm liên kết ngành hoặc chuỗi cung ứng khép kín sẽ giúp doanh nghiệp vừa nâng cao khả năng kiểm soát, vừa đáp ứng tốt hơn yêu cầu của EU trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang bị tái cấu trúc. “Các doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư vào công nghệ, nâng cao giá trị sản phẩm và chuyển sang các phân khúc cao hơn trong chuỗi giá trị để duy trì thị phần ở thị trường EU”, ông Trần Ngọc Quân nhấn mạnh.
