Tự cường kinh tế quốc gia, chính là khi doanh nghiệp Việt tạo ra năng lực giải bài toán của đất nước bằng trí tuệ của mình, thay vì nhập lời giải từ bên ngoài rồi hy vọng nó phù hợp.
Đó là chia sẻ của TS Nguyễn Đình Trọng, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn T-Tech Việt Nam, người đã chọn con đường tự nghiên cứu, tự làm chủ công nghệ lõi, để từ bài toán xử lý rác thải của Việt Nam kiến tạo nên những giải pháp đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
- Ông nhiều lần nhấn mạnh “làm chủ công nghệ” là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp Việt Nam tồn tại và phát triển bền vững, với ông, làm chủ công nghệ khác gì so với việc chỉ mua hoặc tiếp nhận công nghệ từ nước ngoài?
Trong nhiều lĩnh vực, việc tiếp cận và chuyển giao công nghệ từ các quốc gia phát triển là hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên với lĩnh vực xử lý rác thải, thực tế tại Việt Nam lại đặt ra những yêu cầu hoàn toàn khác biệt.
Trong khoảng một đến hai thập kỷ qua, Việt Nam đã tiếp nhận nhiều dự án xử lý rác thải sử dụng nguồn vốn ODA, vốn vay hoặc viện trợ quốc tế. Tuy nhiên, phần lớn các dây chuyền công nghệ này khi triển khai tại Việt Nam đều không đạt hiệu quả như kỳ vọng.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hai khác biệt mang tính bản chất. Thứ nhất là đặc thù rác thải Việt Nam với rác sinh hoạt hầu như chưa được phân loại tại nguồn, thành phần hỗn tạp và có độ ẩm cao, trung bình từ 60-70%. Đây là những điều kiện đầu vào mà phần lớn công nghệ nước ngoài không được thiết kế để xử lý. Khi áp dụng vào điều kiện rác hỗn hợp, ẩm ướt, các công nghệ này bộc lộ rõ sự bất cập.
Thứ hai, chi phí đầu tư của công nghệ nước ngoài rất cao, trong khi đơn giá xử lý rác tại Việt Nam lại thấp do ngân sách dành cho môi trường còn hạn chế. Trước đây, đơn giá chôn lấp rác chỉ dao động quanh mức hơn 100.000 đồng/tấn; ngay cả khi chuyển sang công nghệ đốt, mức chi trả cũng chỉ khoảng trên 400.000 đồng/tấn, thấp hơn nhiều so với chi phí xử lý tại các nước phát triển. Vì vậy có thể nói các dự án này “thua” cả về công nghệ lẫn hiệu quả tài chính.
Tôi thường nói vui rằng rác Việt Nam là “đề thi khó”. Đề thi này bắt buộc mình phải giỏi thật, nếu không thì không thể làm ra công nghệ chạy bền. Khó nhất của rác sinh hoạt Việt Nam là hỗn hợp, ẩm, nhiệt trị thấp, không ổn định. Hôm nay rác nhiều nhựa, mai rác nhiều thực phẩm, có mùa mưa độ ẩm rất cao… Nghĩa là điều kiện cháy thay đổi liên tục.
Nếu thiết kế công nghệ theo kiểu “đề bài đẹp” như rác đã phân loại, độ ẩm thấp, nhiệt trị ổn định, thì đem về Việt Nam sẽ rất dễ bị cháy không ổn định, khói mùi tăng, tiêu hao nhiên liệu phụ trợ lớn và nhanh xuống cấp. Chính từ thực tế đó, chúng tôi lựa chọn con đường tự nghiên cứu và phát triển công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các giải pháp nhập khẩu.
- Trong quá trình nghiên cứu và phát triển lò đốt rác “Made in Vietnam”, đâu là những bài toán khó mà đội ngũ T-Tech buộc phải tự giải bằng trí tuệ của mình, thay vì sao chép hay nhập khẩu giải pháp sẵn có, đồng thời đủ năng lực cạnh tranh ở thị trường nước ngoài?
Trong quá trình nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, thách thức lớn nhất chúng tôi phải đối mặt là hệ sinh thái công nghiệp và chính sách. Cụ thể ngành công nghiệp phụ trợ trong nước còn hạn chế, việc tìm kiếm các linh kiện, thiết bị kỹ thuật có độ chính xác cao hay chip điều khiển gặp rất nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, dù chủ trương phát triển khoa học công nghệ đã được Nhà nước xác định rõ, nhưng quá trình cụ thể hóa thành chính sách và cơ chế hỗ trợ vẫn còn độ trễ. Trên thực tế, doanh nghiệp như chúng tôi gần như chưa tiếp cận được các nguồn vốn ngân sách dành cho R&D.
Kế đó là thách thức nội tại đối với nhà khoa học làm doanh nhân. Để thành công, người làm công nghệ trong nước gần như phải giữ nhiều vai, vừa nghiên cứu khoa học, vừa quản trị doanh nghiệp, vừa dám mạo hiểm, kiên trì và có kinh nghiệm thực tiễn. Nếu không đủ đam mê và “giờ bay” thực chiến, rất khó để đưa sản phẩm nghiên cứu ra thị trường, vận hành hiệu quả.
- Nhiều doanh nghiệp chọn con đường “đi nhanh” bằng cách mua công nghệ ngoại, trong khi T-Tech kiên trì con đường tự nghiên cứu, tự hoàn thiện. Điều gì giúp ông giữ vững lựa chọn này suốt hơn 2 thập kỷ qua, ngay cả trong giai đoạn tài chính, thị trường và chính sách chưa thuận lợi?
Thực tế, hành trình của chúng tôi được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố. Trong đó có niềm tin rất lớn vào năng lực trí tuệ Việt Nam. Lịch sử đã chứng minh người Việt có khả năng sáng tạo, kiên trì và vượt khó. Vì vậy trong lĩnh vực công nghệ môi trường, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể làm chủ và phát triển các giải pháp phù hợp với điều kiện trong nước.
Sau quá trình kiên trì đầu tư cho nghiên cứu, phát triển, những nỗ lực đó đã được kiểm chứng bằng kết quả thực tế. T-Tech đã triển khai hàng trăm dự án lò đốt rác quy mô nhỏ và trung bình trên khắp cả nước. Thị trường cũng dần thay đổi, chuyển từ mô hình chôn lấp và tâm lý “sính” ngoại sang tin tưởng các giải pháp công nghệ do doanh nghiệp Việt Nam làm chủ. Đặc biệt, chúng tôi đã xuất khẩu công nghệ sang Campuchia và đang từng bước mở rộng sang các thị trường như ASEAN hay châu Phi.
Mặt khác, chúng tôi nhận thức rõ ô nhiễm môi trường là vấn đề nhức nhối, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe cộng đồng, trong khi đất nước đang đẩy mạnh "xanh hóa" theo định hướng của Chính phủ, tập trung vào kinh tế xanh, tuần hoàn, carbon thấp để ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Nếu mình làm được một công nghệ chạy bền, giảm ô nhiễm, giúp địa phương xử lý rác ổn định, thì đó không chỉ là kinh doanh. Đó là một việc có giá trị.
Trong vai trò là chủ doanh nghiệp, tôi cũng coi mình như người “thuyền trưởng”, không được phép nhìn sóng gió mà quay đầu, luôn phải tính đường đi, phải dự phòng rủi ro, phải giữ được niềm tin của đội ngũ. Và khi đã chọn đi đường khó, thì phải đi tới cùng.
- Ở góc độ một nhà phát triển công nghệ môi trường, ông nhìn nhận việc chuyển giao và đồng hành sau đầu tư quan trọng như thế nào để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả?
Tôn chỉ của T-Tech là không coi công nghệ môi trường gói gọn trong một hệ thống máy để mua về rồi tự chạy. Nếu chỉ bán thiết bị, thì hôm nay bán được nhưng ngày mai hệ thống gặp sự cố, vận hành không chuẩn, chi phí tăng, người dân phản ứng… cuối cùng công nghệ bị “mang tiếng” và địa phương cũng chịu hệ lụy.
Vì vậy, chúng tôi làm theo mô hình giải pháp tổng thể và giải pháp đó có ít nhất ba bước: Bước một, quy hoạch “bản đồ rác”, nhìn rác như một dòng logistics gồm điểm thu gom, trạm trung chuyển, khu xử lý. Nếu tuyến thu gom bất hợp lý, rác trộn lẫn, quá tải, thiếu trạm trung chuyển… thì công nghệ tốt mấy cũng bị kém hiệu quả.
Bước hai là lựa chọn công nghệ và mô hình đầu tư phù hợp. Không phải chỗ nào cũng đốt, ủ hoặc tái chế. Và không phải công suất nào cũng nên xã hội hóa. Dự án nhỏ dễ lỗ, vận hành khó bền. Ở đây, điều quan trọng là chọn đúng công nghệ cho đúng “đề bài” và chọn đúng mô hình đầu tư (Nhà nước, tư nhân hay PPP) để phân bổ rủi ro hợp lý.
Bước ba, chuyển giao, vận hành và quản trị rủi ro. Chúng tôi coi đào tạo vận hành, xây quy trình chuẩn, liên động an toàn, kế hoạch vật tư tiêu hao thay thế… là một phần của sản phẩm. Vì chạy bền 10-20 năm không nằm ở ngày bàn giao, mà nằm ở từng ngày vận hành.
Đặc biệt, muốn thành công, phải có cam kết 3 bên: Doanh nghiệp - Nhà nước - Người dân. Người dân phân loại rác tại nguồn sẽ làm giảm rất nhiều áp lực cho cả hệ thống. Nhà nước cần tạo cơ chế hỗ trợ, còn doanh nghiệp thì phải chịu trách nhiệm đến cùng.
- Nhìn về tương lai, ông hình dung thế nào về con đường phát triển công nghệ lõi của T-Tech và vai trò của doanh nghiệp công nghệ Việt Nam trong mục tiêu tự cường kinh tế quốc gia?
Tôi nghĩ Việt Nam muốn tự cường phải có những doanh nghiệp công nghệ đủ năng lực tạo ra giải pháp và mang giải pháp đó ra thế giới. Đồng thời nguyên tắc trong phát triển khoa học công nghệ là luôn luôn đổi mới.
Lộ trình công nghệ của chúng tôi sẽ tiếp tục phát triển, từ đốt tiêu hủy, chúng tôi đang hướng tới công nghệ đốt phát điện. Xa hơn nữa là tăng cường tái chế. Ví dụ, các nhà máy xi măng hiện nay đang hướng tới quy định là phải đạt tới khoảng 30% chất thải RDF (nhiên liệu có nguồn gốc từ rác). Trong khi đó rác thải là một nguồn nhiên liệu tốt cho các nhà máy xi măng nên chúng tôi sẽ phát triển công nghệ để đáp ứng nhu cầu này.
Tôi tin rằng doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có sức cạnh tranh trên trường quốc tế, với nhiều lợi thế như chính trị ổn định, dân số trong độ "tuổi vàng” lao động và chi phí hợp lý. Tuy nhiên phải nhìn nhận tự cường kinh tế không đến từ những con đường dễ đi. Nó đến từ những người dám đi đường khó nhưng đúng. Tôi mong có nhiều doanh nghiệp Việt cùng đi con đường làm chủ công nghệ lõi, để đất nước mình ngày càng mạnh lên từ bên trong.
Trân trọng cảm ơn ông!
.jpg "Doanh nghiệp Ninh Bình: Công nghệ xanh là \"tấm hộ chiếu\" vươn ra biển lớn")
