Đề xuất bổ sung khái niệm “hàng giả” vào Luật Thương mại được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho công tác phòng, chống hàng giả.
Trước thực trạng hàng giả ngày càng diễn biến phức tạp, Bộ Công Thương đang đề xuất bổ sung khái niệm “hàng giả” trực tiếp vào Luật Thương mại khi sửa đổi luật này. Nhiều chuyên gia cho rằng đây là bước đi cần thiết nhằm thống nhất cơ sở pháp lý trong công tác phòng, chống hàng giả, đồng thời bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh cho doanh nghiệp.
Cụ thể, theo hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Dự thảo), Bộ Công Thương đề xuất bổ sung quy định về hàng giả ngay trong Luật Thương mại thay vì chỉ quy định ở cấp nghị định như hiện nay.
Đánh giá đề xuất này, TS Nguyễn Thái Cường - Phụ trách Viện Luật So sánh Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, tình trạng sản xuất, buôn bán hàng giả tại Việt Nam thời gian qua không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh và suy giảm niềm tin của người tiêu dùng.
Ông cho rằng các doanh nghiệp chân chính phải đầu tư cho công nghệ, chất lượng sản phẩm, tuân thủ các tiêu chuẩn pháp luật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Trong khi đó, các đối tượng sản xuất, kinh doanh hàng giả lại cắt giảm hoặc né tránh các chi phí này để thu lợi bất chính. Điều đó tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh, ảnh hưởng tiêu cực đến động lực đổi mới sáng tạo và năng lực phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Ở góc độ người tiêu dùng, hàng giả không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn và làm xói mòn niềm tin vào thị trường. Về lâu dài, đây là một trong những yếu tố cản trở quá trình xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đánh giá đề xuất đưa khái niệm “hàng giả” vào Luật Thương mại, TS Nguyễn Thái Cường cho rằng đây là bước đi cần thiết nhằm nâng cao tính ổn định, thống nhất của hệ thống pháp luật. Hiện nay, khái niệm này đang được quy định ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau như Nghị định 98/2020/NĐ-CP, Luật Sở hữu trí tuệ và Bộ luật Hình sự với các cách tiếp cận không hoàn toàn giống nhau. Điều này có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng pháp luật chưa thống nhất trong thực tiễn.
“Việc luật hóa khái niệm hàng giả sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động quản lý nhà nước, đồng thời giúp doanh nghiệp và người dân dễ dàng nhận diện hành vi vi phạm, nâng cao tính dự báo và tính minh bạch của pháp luật”, ông Cường nhận định.
Bên cạnh đó, chuyên gia cũng cho rằng cần xây dựng cơ chế chuyển hóa rõ ràng giữa các hình thức xử lý vi phạm, từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi vi phạm đạt đến ngưỡng nhất định về giá trị hàng hóa hoặc mức độ thiệt hại. Điều này sẽ góp phần bảo đảm việc áp dụng pháp luật được thống nhất, hạn chế tình trạng tùy nghi trong thực tiễn thực thi.
Bên cạnh đó, để nâng cao hiệu quả phòng, chống hàng giả trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, cần tăng trách nhiệm của các sàn giao dịch trực tuyến trong việc xác minh người bán, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và gỡ bỏ sản phẩm vi phạm. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng để phát hiện, xử lý hiệu quả các đường dây sản xuất, buôn bán hàng giả.
Bên cạnh việc hoàn thiện khái niệm hàng giả, nhiều ý kiến cũng đề nghị cần phân định rõ giữa “hàng giả về chất lượng” và “hàng kém chất lượng” nhằm tránh phát sinh rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.
Theo Đoàn Luật sư TP Hà Nội, bản chất của hai hành vi này hoàn toàn khác nhau. Hàng giả là hành vi cố ý gian dối nhằm trục lợi, trong khi hàng kém chất lượng có thể xuất phát từ các nguyên nhân khách quan như bảo quản, vận chuyển hoặc điều kiện thời tiết, đặc biệt đối với nhóm nông sản, thực phẩm.
Do đó, nếu coi mọi trường hợp hàng hóa không đạt chất lượng như đã công bố đều là hàng giả thì có thể dẫn tới nguy cơ hình sự hóa các quan hệ kinh tế, ảnh hưởng đến những doanh nghiệp làm ăn chân chính nhưng gặp sự cố ngoài ý muốn.
Tiếp thu các ý kiến góp ý, Bộ Công Thương cho biết Dự thảo đã điều chỉnh theo hướng hàng giả không còn bao gồm hàng kém chất lượng. Theo đó, hàng giả chỉ được xác định đối với những sản phẩm có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc, bản chất tự nhiên hoặc không đúng với công dụng đã công bố, đăng ký.
Ví dụ, sản phẩm được ghi là mật ong nhưng thực chất là đường cô đặc; hoặc bình chữa cháy không có khả năng chữa cháy như công dụng đã công bố. Việc làm rõ ranh giới này được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả chống hàng giả, đồng thời bảo đảm môi trường pháp lý minh bạch, công bằng cho cộng đồng doanh nghiệp.
Việc đưa khái niệm “hàng giả” vào Luật Thương mại không chỉ nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác quản lý thị trường mà còn góp phần bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh, quyền lợi của người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính. Tuy nhiên, cùng với việc siết chặt chế tài xử lý, các quy định mới cần bảo đảm ranh giới rõ ràng giữa hành vi gian lận có chủ đích với những rủi ro khách quan trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây được xem là yếu tố quan trọng để vừa nâng cao hiệu quả chống hàng giả, vừa tránh hình sự hóa các quan hệ kinh tế, tạo điều kiện cho khu vực doanh nghiệp phát triển bền vững.
