Chính sách ưu đãi đối với các dự án cảng cần gắn với tiêu chí xanh có thể đo lường, cơ chế giám sát và thu hồi cụ thể, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích, chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư.
Hoàn thiện chính sách ưu đãi đối với cảng biển, cảng thủy nội địa cần đi đôi với việc xác lập tiêu chí xanh cụ thể, có thể đo lường và cơ chế giám sát thực chất. Cùng với đó, chính sách đầu tư cần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và doanh nghiệp, tránh tạo ra những rủi ro pháp lý khiến nhà đầu tư e ngại nâng cấp, hiện đại hóa hạ tầng cảng.

Góp ý Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam sửa đổi (Dự thảo), đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng nêu 4 nhóm vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện nhằm thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết số 20-NQ/TW và yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia.
Một trong những nội dung được đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn quan tâm là cơ chế xử lý tài sản khi hết thời hạn khai thác cảng biển. Theo Điều 22 và khoản 1 Điều 318 của Dự thảo, cảng biển hết thời hạn khai thác không được gia hạn mà phải bàn giao cho Nhà nước, nhà đầu tư không được bồi hoàn vốn đã đầu tư nâng cấp.
Đáng lưu ý, khoản 1 Điều 318 áp dụng cơ chế này cả với những dự án đã được cấp phép, đồng nghĩa với việc thay đổi điều kiện đầu tư giữa chừng. Trong khi đó, có tới 77/98 dự án cảng được cấp phép trước năm 2020, với thời hạn khai thác phổ biến 50 năm.
Theo đại biểu, nếu nhà đầu tư biết chắc tài sản phải bàn giao mà không được bồi hoàn, họ có thể dừng đầu tư nâng cấp trong 10-15 năm cuối của dự án, đúng vào giai đoạn hạ tầng cảng cần được hiện đại hóa và xanh hóa.
Đại biểu cho rằng, giải trình của Bộ Xây dựng về việc hết thời hạn khai thác không đồng nghĩa với thu hồi tài sản nên không đặt ra vấn đề bồi hoàn có cơ sở nhất định, nhưng chưa giải quyết được khoảng trống chính sách. Bởi với kết cấu hạ tầng đầu tư bằng vốn ngân sách, khi xử lý vẫn có hình thức bồi hoàn giá trị đầu tư còn lại, trong khi tài sản hình thành từ vốn tư nhân lại không được áp dụng cơ chế tương tự.
Điều này cần được cân nhắc trong bối cảnh Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt ra yêu cầu thực hiện cơ chế chia sẻ rủi ro thực chất giữa Nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm tính ổn định của pháp luật về biển.
Từ đó, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị, trường hợp cảng hết thời hạn khai thác nhưng vẫn phù hợp quy hoạch, cần tổ chức lựa chọn đơn vị khai thác tiếp theo trên cơ sở cạnh tranh, trong đó nhà đầu tư hiện hữu vẫn được quyền tham gia. Đối với phần vốn đầu tư nâng cấp đã được chấp thuận trong giai đoạn cuối của dự án, cần có cơ chế thanh toán theo giá trị còn lại, do đơn vị khai thác tiếp theo chi trả.
Đặc biệt, các dự án đã được cấp phép cần được áp dụng pháp luật tại thời điểm cấp phép, tránh làm thay đổi đột ngột điều kiện đầu tư và ảnh hưởng đến tính ổn định của môi trường kinh doanh.
Bên cạnh vấn đề chia sẻ rủi ro, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cũng chỉ ra một số điểm chưa hợp lý trong thiết kế chính sách ưu đãi của Dự thảo. Theo đại biểu, hiện nay các hãng tàu nước ngoài đang chiếm trên 95% thị phần vận tải container. Tuy nhiên, chính sách ưu đãi thuế đối với vận tải biển chưa thực sự rõ ràng.

Cụ thể, điểm d khoản 1 Điều 2 quy định ưu tiên áp dụng Bộ luật về thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động vận tải biển, nhưng tại Chương II lại chưa có quy định ưu đãi tương ứng. Trong khi đó, khoản 2 Điều 12 chỉ đề cập ưu đãi đối với vận tải đa phương thức mà chưa đặt ra yêu cầu về tỷ trọng tối thiểu của chặng vận tải thủy.
Ở chiều ngược lại, Dự thảo dành ưu đãi khá rộng cho các dự án xây mới, nâng cấp, bao gồm cả dự án khai thác cảng theo tiêu chí xanh, thông minh, với chính sách miễn tiền thuê đất, mặt nước, khu vực biển không thời hạn và miễn thuế trong 5 năm. Nhà đầu tư chiến lược cũng được miễn tiền thuê không thời hạn, trong khi các khái niệm về cảng xanh, cảng thông minh chưa được định nghĩa cụ thể trong dự thảo.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị tập trung ưu đãi thuế vào đội tàu mang cờ Việt Nam, đồng thời quy định trần thời hạn ưu đãi đất đai, luật hóa các tiêu chí xanh tối thiểu, xác định rõ cơ quan có thẩm quyền xác nhận và cơ chế thu hồi ưu đãi khi không đáp ứng điều kiện.
Cùng quan điểm về yêu cầu hoàn thiện chính sách ưu đãi xanh, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐQBH TP HCM đề nghị gắn ưu đãi với mức giảm phát thải có thể đo lường, có cơ quan xác minh, thời hạn, trần hỗ trợ và nguồn kinh phí cụ thể. Các khái niệm như tàu xanh, cảng xanh, nhiên liệu thay thế cần được xây dựng thành tiêu chí kỹ thuật công khai, có cơ chế kiểm tra định kỳ và thu hồi ưu đãi nếu không đạt cam kết.
Theo đại biểu, ưu đãi xanh không nên chỉ dừng ở việc xác định tên gọi hoặc định hướng của dự án mà phải gắn với kết quả môi trường cụ thể. Đây cũng là cơ sở để bảo đảm nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước được phân bổ đúng đối tượng, tránh tình trạng dự án được hưởng ưu đãi nhưng không tạo ra hiệu quả giảm phát thải tương xứng.
Ngoài chính sách ưu đãi, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị làm rõ cơ chế quản lý, chia sẻ dữ liệu trong lĩnh vực hàng hải và đường thủy. Theo đó, cần xác định cơ quan đầu mối, trách nhiệm tạo lập, cập nhật, kiểm tra và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan trung ương, địa phương, cảng vụ và doanh nghiệp.
Các dữ liệu về độ sâu luồng, mực nước, báo hiệu, khu neo đậu, năng lực cảng, sự cố và cảnh báo thời tiết cần được cập nhật kịp thời. Doanh nghiệp chỉ phải cung cấp thông tin một lần, đồng thời phải bảo đảm yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật kinh doanh, quốc phòng và an ninh.
Đại biểu cũng lưu ý, việc phân cấp quản lý cần đi đôi với phân bổ nguồn lực, từ ngân sách, nhân lực, phương tiện đến kinh phí bảo trì, bảo đảm địa phương có đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ được giao.