Để phát triển cảng biển, cảng thủy nội địa, cảng cạn gắn với yêu cầu nâng cao năng lực logistics quốc gia, góp ý dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, đại biểu Quốc hội kiến nghị cân nhắc cơ chế ưu đãi.
Tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, tại phiên họp sáng 20/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi).

Tham gia thảo luận, bày tỏ thống nhất sự cần thiết ban hành bộ luật, đại biểu Lê Đào An Xuân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk đề nghị cân nhắc cơ chế, chính sách về phát triển cảng biển, cảng thủy nội địa, cảng cạn gắn với yêu cầu nâng cao năng lực logistics quốc gia theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
Cụ thể, về ưu đãi đầu tư (Điều 11–14) và thu hút nhà đầu tư chiến lược (Điều 21), đại biểu đồng tình cần chính sách mạnh cho dự án lớn có sức lan tỏa, song lưu ý ưu đãi cảng cạn hiện đặt nặng quy mô vốn và công suất. Điều này dễ bỏ sót các cảng cạn, trung tâm logistics tại vùng sản xuất tập trung, miền núi, xa cảng biển - nơi chi phí vận chuyển cao, thị trường chưa phát triển và khả năng thu hồi vốn thấp.
Dẫn thực tiễn Đắk Lắk sau hợp nhất, phía Tây có vùng cà phê, sầu riêng quy mô lớn tại Buôn Ma Thuột, Krông Búk, Krông Pắc, được định hướng phát triển cảng cạn (ICD) kết nối khu công nghiệp ven biển phía Đông, cảng Vũng Rô và khu Bãi Gốc. Tuy nhiên, chuỗi logistics này chưa hình thành do hạ tầng cảng Vũng Rô hạn chế, khiến các đầu mối phía Tây khó thu hút vốn. Đại biểu cho rằng, dù không đạt ngưỡng vốn của nhà đầu tư chiến lược, các dự án này đóng vai trò mở đường kết nối kinh tế vùng, giúp gom hàng, bảo quản, đóng container và giảm chi phí cho nông sản. Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế khuyến khích cảng cạn, cảng thủy nội địa tại địa bàn kinh tế - xã hội khó khăn kết nối vùng sản xuất tập trung với cảng biển quốc tế.
Về trách nhiệm đầu tư hạ tầng kết nối (Điều 19), đại biểu đồng thuận với báo cáo thẩm tra rằng quy định tại khoản 3 Điều 19 khuyến khích doanh nghiệp tự đầu tư hạ tầng rồi bàn giao không hoàn trả cho Nhà nước là thiếu khả thi. Doanh nghiệp có thể đầu tư cảng, kho bãi trong phạm vi dự án nhưng khó tự gánh chi phí cầu, đường, luồng dùng chung cho cả khu vực, như hệ thống giao thông Đông - Tây nối Tây Nguyên tới cảng Vũng Rô.
Đại biểu kiến nghị, bổ sung nguyên tắc Nhà nước ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối công cộng phục vụ các cảng có vai trò vùng, liên vùng phù hợp quy hoạch và nguồn lực; đồng thời phân định rõ hạ tầng công cộng của Nhà nước với hạ tầng chuyên dùng của doanh nghiệp.

Về quy hoạch và đầu tư (Điều 18, Điều 19), đại biểu đề nghị thể chế hóa tư duy chuyển từ phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia, tổ chức mạng lưới theo hành lang kinh tế, tránh đầu tư phân tán theo địa giới hành chính. Quy hoạch cảng phải căn cứ nguồn hàng, phạm vi phục vụ, khả năng kết nối và hiệu quả kinh tế - xã hội; thiết lập cơ chế phối hợp liên địa phương đối với đầu mối dùng chung, lấy mức giảm chi phí cho doanh nghiệp làm chỉ tiêu đánh giá trọng tâm.
Cũng liên quan đến cơ chế ưu đãi, tham gia góp ý, nhìn vào trọng tâm dự luật qua câu hỏi “thế nào là một con tàu Việt Nam?”, đại biểu Phạm Trọng Nhân, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hồ Chí Minh chỉ rõ, khoản 1 Điều 30 xác định tàu Việt Nam là tàu đã đăng ký vào sổ đăng ký tàu biển quốc gia, còn điểm b khoản 1 Điều 36 chỉ yêu cầu chủ tàu có trụ sở, chi nhánh hoặc văn phòng đại diện tại Việt Nam. Đặc biệt, khoản 2 Điều 34 cho phép tàu sở hữu nước ngoài đăng ký mang cờ Việt Nam theo hợp đồng thuê tàu trần mà không quy định thời gian mang cờ tối thiểu hay điều kiện đối với người khai thác.
“Quốc tịch của một con tàu đang được trao với một điều kiện về chủ tàu khá mỏng: một văn phòng đại diện và chỉ bấy nhiêu”, đại biểu Phạm Trọng Nhân nhận định.
Theo đại biểu, dù tờ trình thừa nhận luật hiện hành chưa tạo cơ chế bảo hộ hợp lý khi doanh nghiệp ngoại vẫn có thể mang cờ Việt Nam để khai thác vận tải nội địa, dự thảo vẫn chưa có “đơn thuốc” khắc phục. Thực tế, số liệu đội tàu Việt Nam chở gần 100% hàng nội địa hiện mới tính theo lá cờ, chưa tính theo người chủ thực sự.
Bên cạnh đó, khi mang danh nghĩa tàu Việt Nam, con tàu mở được hai “cánh cửa”: quyền kinh doanh vận tải biển nội địa (khoản 1 Điều 99) và ưu đãi thuế giá trị gia tăng, lệ phí trước bạ (khoản 1 Điều 12, Chương II). Ngược lại, khoản 8 Điều 12 ưu đãi tín dụng mua tàu lại chưa buộc tàu phải mang cờ Việt Nam. Trong bối cảnh sản lượng container xuất nhập khẩu đạt khoảng 17 triệu TEU mỗi năm nhưng hãng tàu ngoại chiếm trên 95% thị phần, chỉ 2 đến 3 doanh nghiệp Việt chạy tuyến quốc tế, ưu đãi Chương II cần trao đúng đối tượng để kéo thị phần đội tàu nội đi lên.
“Đáng chú ý, rà soát năm dự thảo nghị định kèm theo, tôi chưa thấy quy định cụ thể về mức, điều kiện, thời hạn ưu đãi; Điều 15 buộc hoàn trả ưu đãi khi sai cam kết nhưng ngoài nhà đầu tư chiến lược, các đối tượng khác chưa phải cam kết giữ cờ. Nếu tàu chỉ mang cờ Việt vài tháng để hưởng lợi rồi chuyển cờ, Điều 15 khó có căn cứ thu hồi”, đại biểu góp ý.
Từ đó, dẫn Điều 91 và Điều 94 Công ước Luật Biển 1982 về đòi hỏi “mối liên hệ thực chất” giữa quốc gia và tàu mang cờ, cùng quyền bảo hộ hợp lý đối với vận tải nội địa ngoài cam kết mở cửa, đại biểu Phạm Trọng Nhân đề xuất:
Thứ nhất, bổ sung Điều 99 yêu cầu tàu thuộc sở hữu nước ngoài mang cờ Việt Nam muốn chở hàng nội địa phải có liên hệ thực chất với Việt Nam, cam kết thời gian mang cờ tối thiểu và đặt đơn vị quản lý khai thác tại Việt Nam.
Thứ hai, gắn ưu đãi thuế, phí, tín dụng tại Điều 12 với doanh nghiệp đặt trụ sở và quản lý khai thác trong nước; quy định thời gian giữ cờ tối thiểu ngay trong luật để buộc hoàn trả ưu đãi nếu chuyển cờ trước hạn. Trong bối cảnh Bộ Xây dựng nghiên cứu mức hỗ trợ, nguồn lực, giám sát và thu hồi, Chính phủ cần báo cáo Quốc hội con số giảm thu ngân sách của từng ưu đãi trước khi trình thông qua.
Thứ ba, lượng hóa kết quả bằng chỉ số nhằm đạt mục tiêu Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 (đến năm 2030 đội tàu Việt Nam đảm nhận 20% thị phần hàng xuất nhập khẩu), yêu cầu Chính phủ báo cáo hàng năm kết quả thực hiện và lượng ngoại tệ chi trả cước cho hãng tàu nước ngoài.