Việt Nam là thị trường nhập khẩu máy công cụ lớn thứ 5 thế giới nhưng vẫn thiếu năng lực thiết kế hệ thống. Giải pháp công nghệ tùy chỉnh sẽ giúp nâng cao giá trị nội địa.
Ngành cơ khí Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng mạnh mẽ về quy mô, đạt ngưỡng 126 tỷ USD vào năm 2025, tăng hơn hai lần so với mức 61,8 tỷ USD của năm 2018. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành cũng nhảy vọt từ 16,46 tỷ USD lên 59,2 tỷ USD trong cùng giai đoạn. Tuy nhiên, tại hội thảo "Nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu cho doanh nghiệp Việt Nam: Khai phá lợi thế về độ chính xác thông qua công nghệ sản xuất của Ý", PGS TS Lê Kỳ Nam, Phó Chủ tịch, Tổng thư ký Hiệp hội Cơ khí Việt Nam (VAMI) nhận định hàm lượng giá trị gia tăng tạo ra từ nhập khẩu đến xuất khẩu của ngành “vẫn còn rất nhỏ”. Ông khẳng định bức tranh chung là các doanh nghiệp nội địa “chủ yếu vẫn là những nơi thực hiện những công đoạn lắp ráp”.
Thực trạng này xuất phát từ việc năng lực thiết kế và chế tạo các hệ thống trong các dự án công nghiệp hiện nay đang thiếu hụt trầm trọng. Theo PGS TS Lê Kỳ Nam, số lượng doanh nghiệp nòng cốt có năng lực thiết kế thực sự như VinFast, Viettel hay Trường Hải chưa nhiều. Việc thiếu vắng các doanh nghiệp đầu đàn đủ năng lực thiết kế tổng thể và tích hợp dẫn đến sự lệ thuộc vào công nghệ nước ngoài trong các dự án lớn. Tỷ lệ nội địa hóa trong các thiết bị toàn bộ hiện ở mức thấp, dưới 10%.
Theo bà Barbara Colombo, Chủ tịch Italian Manufacturing Technologies, Việt Nam đang giữ vị thế là nước nhập khẩu máy công cụ lớn thứ năm toàn cầu, chỉ xếp sau Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ và Đức. Sự đầu tư liên tục vào việc nâng cấp công nghiệp đưa Việt Nam trở thành một trong những trung tâm sản xuất năng động nhất châu Á. Tuy nhiên, dù sở hữu lượng máy móc khổng lồ, năng suất lao động thực tế lại không tương xứng với tốc độ của thiết bị.
Ông Luca Morlotti, Giám đốc điều hành FICEP Hong Kong, chỉ ra rằng năng suất thực sự được tạo ra trên toàn bộ dòng chảy sản xuất không có thời gian chết, thay vì chỉ dựa vào bản thân máy móc. Để hóa giải sự lệ thuộc, việc chuyển dịch từ thói quen mua sắm máy móc theo danh mục có sẵn sang các giải pháp thiết kế riêng biệt (may đo) là yêu cầu cấp thiết.
Năng suất tại các nhà máy thường bị kìm hãm bởi nút thắt trong hệ thống nạp liệu. Ông Luca Morlotti phân tích, nhiều loại máy có tốc độ vận hành rất nhanh nhưng phải dừng lại để chờ nguyên liệu thô do hệ thống xử lý không thích hợp. Để giải quyết vấn đề này, các máy móc cần kết nối và tự động nạp liệu liên tục từ đơn vị này sang đơn vị khác, đảm bảo dòng chảy nguyên liệu thông suốt từ bãi chứa đến khi ra thành phẩm. Quy trình tích hợp này cho phép máy móc đạt hiệu suất 100% nhờ loại bỏ sự kém hiệu quả của các thao tác thủ công.
Bên cạnh dòng chảy nguyên liệu, việc kiểm soát quy trình đóng vai trò sống còn trong việc giảm thời gian chết. Ông Marco Barzaghi, Giám đốc kinh doanh Ghiringhelli, giới thiệu giải pháp thiết kế riêng cho phép kiểm soát 100% linh kiện trước và sau quá trình sản xuất. Mục tiêu của phương pháp này là thiết lập một quy trình “không có lỗi”, giúp giảm thiểu thời gian giám sát của con người. Một người vận hành có thể quản lý đồng thời từ năm đến bảy chiếc máy mài không tâm mà vẫn đảm bảo độ chính xác tính bằng micron.
Để thu hẹp khoảng trống năng lực, PGS TS Lê Kỳ Nam đề xuất các doanh nghiệp cung cấp công nghệ cần tiếp cận công nghiệp cơ khí Việt Nam sớm hơn để cùng xây dựng các giải pháp tổng thể. Việc thống nhất giải pháp ngay từ giai đoạn đầu tư ban đầu giúp thiết bị bám sát nhu cầu thực tế và tối ưu hóa chi phí vận hành.
Việt Nam cần thực thi chiến lược phát triển song song: Một mặt hợp tác sâu với các quốc gia có công nghệ nguồn mạnh, mặt khác đẩy mạnh tự nghiên cứu phát triển để từng bước làm chủ công nghệ. PGS TS Lê Kỳ Nam kiến nghị nhà nước xây dựng các lộ trình yêu cầu nhà cung cấp công nghệ nước ngoài thực hiện chuyển giao công nghệ, tăng tỷ lệ nội địa hóa hoặc thiết lập các liên doanh với đơn vị trong nước.
Cuối cùng, việc số hóa sản xuất thông qua tận dụng AI và IoT là giải pháp then chốt để các doanh nghiệp cơ khí tối ưu hóa dòng chảy nguyên liệu, duy trì 100% hiệu suất sản xuất liên tục và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế. Đây là lộ trình mà các quốc gia như Hàn Quốc hay Trung Quốc đã đi qua để khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.
