Khai thác không gian ngầm là một trong những giải pháp hữu hiệu để phát triển đô thị theo hướng hiện đại, bền vững.
Nếu mặt đất là không gian phát triển đã ngày càng trở nên hữu hạn thì lòng đất chính là dư địa phát triển mới mà các đô thị lớn cần chủ động chuẩn bị từ hôm nay. Nhưng để biến dư địa đó thành động lực tăng trưởng, Việt Nam cần đi trước một bước về quy hoạch, dữ liệu và pháp lý; đồng thời thay đổi cách tiếp cận từ “xây dựng công trình ngầm” sang “kiến tạo một hệ thống không gian ngầm”.
Thực tế trên thế giới cho thấy, nhiều đô thị đã không còn coi lòng đất đơn thuần là nơi đặt các công trình kỹ thuật, mà từng bước biến không gian ngầm thành một cấu phần quan trọng của hệ thống đô thị.
Helsinki (Phần Lan) thường được nhắc đến như một trường hợp tiên phong trong phát triển không gian ngầm. Thành phố này không chỉ có hệ thống metro, bãi đỗ xe hay đường hầm kỹ thuật mà còn tổ chức không gian ngầm phục vụ nhiều hoạt động thiết yếu như trung tâm dữ liệu, kho bãi, cơ sở thể thao, hạ tầng năng lượng, không gian trú ẩn và các tuyến kết nối đi bộ. Điều đáng chú ý trong cách làm của Helsinki là tư duy dành trước không gian cho tương lai. Thành phố xác định các “khoang” và hành lang cần được bảo lưu trong lòng đất, qua đó tránh việc những công trình hiện tại vô tình làm mất đi các lựa chọn phát triển của các thế hệ sau.
Singapore cũng là một ví dụ đáng tham khảo. Với diện tích hạn chế, quốc đảo này không xem không gian ngầm là phần phụ của từng dự án bất động sản mà coi đây là một nguồn tài nguyên chiến lược. Quy trình lập kế hoạch hạ tầng quốc gia của Singapore yêu cầu các cơ quan cập nhật kế hoạch 15 năm hằng năm, qua đó đồng bộ hạ tầng kỹ thuật với quy hoạch sử dụng đất ngay từ đầu.
Giá trị lớn nhất từ mô hình Singapore vì thế không nằm ở việc công trình được xây sâu bao nhiêu mà nằm ở sự thay đổi tư duy quy hoạch.
Khi các tuyến hạ tầng kỹ thuật được bố trí trong những hành lang dùng chung, mặt đường sẽ ít phải đào xới để sửa chữa, giao thông trên mặt đất ít bị gián đoạn hơn và chi phí xã hội do thi công cũng được giảm xuống.
Đối với Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, phát triển không gian ngầm không còn đơn thuần là một lựa chọn, mà là yêu cầu cần được tính toán nghiêm túc nếu muốn giải quyết căn cơ bài toán quá tải hạ tầng và hướng tới mô hình đô thị hiện đại, bền vững.
Trước hết là quyền sử dụng, quyền chuyển nhượng và quyền khai thác công trình ngầm. Đây là vấn đề không đơn giản bởi công trình ngầm có thể đan xen với công trình trên mặt đất. Chẳng hạn, nếu công trình nổi và công trình ngầm thuộc hai pháp nhân khác nhau thì việc xác lập quyền sở hữu, cấp giấy chứng nhận sẽ được thực hiện như thế nào? Hoặc trong trường hợp công trình ngầm của một chủ sở hữu vượt ra ngoài ranh giới thửa đất được cấp giấy chứng nhận thì quyền khai thác và quản lý sẽ được xác định ra sao?
Bên cạnh đó là hàng loạt vấn đề cần được làm rõ như căn cứ định giá hoặc miễn tiền thuê đất đối với không gian ngầm; thời hạn thuê và phương án xử lý khi hết thời hạn; quyền và nghĩa vụ của nhà đầu tư khi xây dựng tầng hầm; trách nhiệm kết nối với các công trình ngầm hiện hữu hoặc tương lai.
Quy hoạch không gian ngầm cần được đặt trong mối quan hệ thống nhất với quy hoạch chung đô thị, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết và các quy hoạch chuyên ngành. Cần xác định được quy mô, khu vực có khả năng phát triển, tính chất, khả năng kết nối với mặt đất và mức độ ưu tiên hoặc hạn chế phát triển. Trên cơ sở đó, nhà đầu tư có thể chủ động đề xuất dự án với công năng, quy mô, hình thức và phương thức kết nối phù hợp.
Khai thác không gian ngầm không đơn thuần là bài toán kỹ thuật mà là câu chuyện về tầm nhìn quy hoạch và năng lực quản trị đô thị dài hạn. Giải quyết được các điểm nghẽn pháp lý và chuẩn hóa dữ liệu sẽ là chìa khóa tháo gỡ áp lực hạ tầng, tạo đà phát triển bền vững cho các đô thị Việt Nam.
.jpg "Giải bài toán thu hút nhân lực quốc tế và quy hoạch đô thị trong kỷ nguyên mới")
