Theo nhiều chuyên gia, để mở ra các cơ hội đầu tư giữa ASEAN và Thổ Nhĩ Kỳ, cần có các quy định rõ ràng hơn và các chiến lược phù hợp với từng quốc gia.
Khi các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN chính thức trao cho Thổ Nhĩ Kỳ quy chế Đối tác Đối thoại vào ngày 21/7, quyết định này được Thổ Nhĩ Kỳ hoan nghênh như một bước đột phá về ngoại giao.
Tuy nhiên, việc trở thành Đối tác Đối thoại không ngay lập tức làm thay đổi thuế quan, cũng không tự động tạo ra các hợp đồng giữa ASEAN và Thổ Nhĩ Kỳ. Vì vậy, các doanh nghiệp công nghiệp và thương mại của Thổ Nhĩ Kỳ vẫn đang đánh giá liệu bước tiến về quan hệ thể chế này có thể chuyển hóa thành những cơ hội cụ thể cho cả hai bên hay không.
Với các doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ, cơ hội nằm ở việc tìm kiếm đối tác, nguồn tài chính và các công cụ quản trị rủi ro để mở rộng hoạt động tại Đông Nam Á.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp ASEAN cần khả năng tiếp cận rõ ràng hơn với các cụm công nghiệp, thị trường tiêu dùng và mạng lưới kết nối của Thổ Nhĩ Kỳ với châu Âu, Trung Đông và Trung Á.
Do đó, kế hoạch hành động sắp tới để triển khai quan hệ đối tác cần được đánh giá không chỉ qua những tiến triển ngoại giao, mà quan trọng hơn là liệu kế hoạch này có giúp giảm chi phí và những rào cản thực tế khi doanh nghiệp hai bên thâm nhập thị trường của nhau hay không.
Thương mại Thổ Nhĩ Kỳ - ASEAN đạt 16,1 tỷ USD trong năm 2025. Tuy nhiên, xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ sang ASEAN chỉ đạt 2,8 tỷ USD, trong khi nhập khẩu từ ASEAN lên tới 13,3 tỷ USD.
Thổ Nhĩ Kỳ có thể coi khoảng cách này là vấn đề cần được giải quyết chủ yếu bằng cách thúc đẩy xuất khẩu. Nhưng cách tiếp cận đó có thể bỏ qua một cơ hội đáng chú ý hơn.
Các doanh nghiệp ASEAN đã có kinh nghiệm bán hàng vào thị trường Thổ Nhĩ Kỳ. Giờ đây, một số doanh nghiệp có thể chuyển từ vị thế nhà cung cấp ở xa sang nhà lắp ráp, nhà phân phối hoặc đối tác liên doanh tại địa phương, qua đó vừa bảo vệ thị phần, vừa tạo việc làm và năng lực xuất khẩu ngay tại quốc gia này.
Thổ Nhĩ Kỳ mang lại cho các nhà đầu tư ASEAN nhiều hơn một thị trường nội địa lớn. Vị trí của nước này giúp doanh nghiệp tiếp cận các thị trường châu Âu, Trung Đông và Trung Á. Đặc biệt, đối với hàng công nghiệp, Liên minh Hải quan Thổ Nhĩ Kỳ - EU tạo ra một nền tảng quan trọng cho việc tham gia các chuỗi cung ứng hướng tới thị trường EU, dù doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, quy tắc xuất xứ và thủ tục hải quan liên quan.
Cơ hội hợp tác không chỉ dừng ở thương mại. Theo Cơ quan Đầu tư và Tài chính Thổ Nhĩ Kỳ, năm 2025, quốc gia này thu hút 475 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài mới, tăng đáng kể so với 375 dự án của năm trước. Tổng vốn đầu tư dự kiến của các dự án này cũng tăng từ 13 tỷ USD lên 21,1 tỷ USD. Nông nghiệp - thực phẩm, phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin, máy móc và thiết bị công nghiệp là những lĩnh vực thu hút nhiều dự án nhất.
Điều này mở ra dư địa hợp tác cho các doanh nghiệp ASEAN trong những lĩnh vực như sản xuất công nghiệp, công nghệ, điện tử, logistics, năng lượng tái tạo và chế biến thực phẩm, những lĩnh vực mà Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang thúc đẩy thu hút đầu tư. Thổ Nhĩ Kỳ hiện có các chương trình ưu đãi đầu tư áp dụng cho nhiều dự án sản xuất, dịch vụ và R&D.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không nhất thiết phải ngay lập tức đầu tư một dự án quy mô lớn tại Thổ Nhĩ Kỳ. Một mô hình thâm nhập hợp lý thường có thể đi theo từng giai đoạn: bắt đầu bằng phân phối, sau đó tiến tới lắp ráp hoặc sản xuất tại chỗ khi nhu cầu thị trường và quan hệ với đối tác đã được xác lập.
Chẳng hạn, thay vì lập tức xây dựng một nhà máy lớn để sản xuất thành phẩm tại Thổ Nhĩ Kỳ, các doanh nghiệp điện tử Malaysia và Việt Nam có thể bắt đầu bằng các hoạt động như dịch vụ kiểm thử, sản xuất linh kiện chuyên biệt hoặc gia công theo hợp đồng, trước khi cân nhắc mở rộng đầu tư.
Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm những rủi ro thực tế. Liên minh Hải quan Thổ Nhĩ Kỳ - EU không phải là một “tấm hộ chiếu tự động” để hàng hóa tiếp cận EU. Cơ chế này chủ yếu bao phủ hàng công nghiệp và một số sản phẩm nông nghiệp chế biến; các yêu cầu kỹ thuật, quy tắc xuất xứ và tình trạng hải quan vẫn có ý nghĩa quan trọng.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ cũng đối mặt với những rào cản khi tiến vào Đông Nam Á. Quan hệ Đối tác Đối thoại mới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và ASEAN không đồng nghĩa với một hiệp định thương mại tự do toàn diện giữa hai bên.
Thổ Nhĩ Kỳ hiện đã có FTA với Singapore và Malaysia. FTA Thổ Nhĩ Kỳ - Singapore có hiệu lực từ năm 2017, trong khi FTA Thổ Nhĩ Kỳ - Malaysia có hiệu lực từ năm 2015 và đã được mở rộng thêm các nội dung về thương mại dịch vụ, đầu tư và thương mại điện tử, với phần mở rộng có hiệu lực từ năm 2024.
Điều này có nghĩa doanh nghiệp từ các nước ASEAN khác vẫn phải hoạt động trong những chế độ thuế quan và quy định khác nhau.
Vì vậy, một trong những kết quả kinh doanh đầu tiên cần được thúc đẩy trong khuôn khổ Kế hoạch Hành động mới có thể là xây dựng dịch vụ hỗ trợ tiếp cận thị trường chung, với sự tham gia của Hội đồng Tư vấn Kinh doanh ASEAN (ASEAN-BAC) và các cơ quan xúc tiến đầu tư, thương mại của Thổ Nhĩ Kỳ.
Trên một số chuỗi cung ứng ưu tiên của cả Thổ Nhĩ Kỳ và ASEAN, hai bên có thể xây dựng các bản đồ thâm nhập thị trường, bao gồm thông tin về thuế quan, tiêu chuẩn, ưu đãi đầu tư, quy định đối với nhà phân phối, rủi ro thanh toán và địa điểm công nghiệp phù hợp.
Đây cũng là hướng có cơ sở từ thực tiễn hợp tác hiện nay. Thổ Nhĩ Kỳ và ASEAN đã có nền tảng hợp tác doanh nghiệp thông qua Biên bản ghi nhớ giữa Hội đồng Quan hệ Kinh tế Đối ngoại Thổ Nhĩ Kỳ và ASEAN BAC được ký năm 2024. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã chuyển từ Đối tác Đối thoại theo lĩnh vực sang Đối tác Đối thoại đầy đủ với ASEAN vào tháng 7/2026.
Các biện pháp hữu ích khác có thể bao gồm tiến hành thẩm định cơ bản đối với các đối tác tiềm năng và tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp sau những cuộc gặp đầu tiên.
Thất bại phổ biến nhất khi một doanh nghiệp cố gắng thâm nhập thị trường quốc tế mới không nhất thiết nằm ở việc thiếu các cuộc gặp gỡ hay kết nối; vấn đề thường xuất hiện sau khi phái đoàn trở về nước.
Các tập đoàn lớn có thể mua dịch vụ tư vấn và tự tổ chức quá trình này. Nhưng các nhà xuất khẩu nhỏ và doanh nghiệp sản xuất quy mô vừa thường không có đủ nguồn lực.
Việc cùng chia sẻ chi phí thẩm định đối tác, hướng dẫn hợp đồng tiêu chuẩn và tạo điều kiện tiếp cận các dịch vụ quản trị dòng tiền hoặc bảo hiểm có thể giúp giảm đáng kể chi phí của bước đi đầu tiên.
Các yếu tố nền tảng của kinh doanh cũng không thể bị bỏ qua. Doanh nghiệp tham gia các chương trình kết nối cần được lựa chọn dựa trên khách hàng hiện hữu, sản phẩm có tính khả thi và khả năng sẵn sàng nội địa hóa hoạt động, chứ không đơn thuần vì họ tham gia một đoàn xúc tiến thương mại.
Đối với Việt Nam, dư địa hợp tác càng đáng chú ý khi Thổ Nhĩ Kỳ đã được xác định là một trong những đối tác thương mại quan trọng của Việt Nam tại Trung Đông.
Hợp tác Việt Nam - Thổ Nhĩ Kỳ trong khuôn khổ quan hệ ASEAN - Thổ Nhĩ Kỳ không nhất thiết chỉ dừng ở việc tăng kim ngạch hàng hóa. Kết nối chuỗi cung ứng, sản xuất, logistics, công nghiệp hỗ trợ và đầu tư hai chiều có thể là những hướng đáng được doanh nghiệp hai bên nghiên cứu.
Với các doanh nghiệp Việt Nam, Thổ Nhĩ Kỳ có thể được xem xét như một điểm trung chuyển và cơ sở tiếp cận các thị trường lân cận, thay vì chỉ là một thị trường tiêu dùng cuối cùng. Trong khi đó, doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ có thể tìm kiếm tại Việt Nam năng lực sản xuất, mạng lưới cung ứng và khả năng kết nối với thị trường ASEAN rộng hơn.
Thổ Nhĩ Kỳ và ASEAN mới chỉ bắt đầu một chặng đường mới. Nhưng thành công thực sự sẽ không được đo bằng số lượng cuộc họp hay tuyên bố chung, mà bằng số doanh nghiệp thực sự đầu tư, mở rộng sản xuất, hình thành chuỗi cung ứng và tạo ra các giao dịch xuyên biên giới.
Thành công sẽ được thể hiện qua số lượng ngày càng tăng các doanh nghiệp ASEAN thiết lập hoạt động tại Thổ Nhĩ Kỳ và doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ mở rộng hiện diện tại Đông Nam Á trên cơ sở cùng có lợi, tương xứng với vị thế Đối tác Đối thoại của hai bên.
