Bên cạnh yêu cầu mở rộng công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, nhiều ý kiến lưu ý cần phân định rõ chức năng kinh doanh, tổ chức và giám sát thị trường để hạn chế xung đột lợi ích.
Thị trường hàng hóa phái sinh chỉ có thể phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có khả năng tiếp cận các công cụ phòng ngừa rủi ro, đồng thời các giao dịch được vận hành trong khuôn khổ giám sát minh bạch, an toàn. Đây cũng là những vấn đề được các đại biểu Quốc hội tập trung góp ý đối với Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh (Dự thảo).

Thống nhất về sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, đại biểu Đoàn Thu Hà, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn cho rằng, trong bối cảnh giá nông sản, nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh, doanh nghiệp rất cần công cụ phòng ngừa rủi ro thay vì chỉ chịu tác động thụ động từ thị trường. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực có đòn bẩy tài chính, giao dịch xuyên biên giới và nguy cơ lan truyền rủi ro. Do đó, Dự thảo cần đồng thời hướng đến hai mục tiêu: hỗ trợ nền kinh tế thực và bảo đảm an toàn thị trường.
Đối với phạm vi điều chỉnh tại Điều 1, Điều 4 và quy định về thị trường giao ngay tại Điều 32, đại biểu lưu ý Dự thảo cho phép sở giao dịch hàng hóa tổ chức thị trường giao ngay, trong khi trọng tâm của Dự thảo là giao dịch phái sinh. Nếu không xác định rõ ranh giới, giao dịch có bản chất phái sinh có thể được gọi là giao dịch giao ngay để tránh nghĩa vụ ký quỹ, giám sát; ngược lại, hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường có thể bị áp thêm thủ tục.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 4 nguyên tắc xác định bản chất giao dịch căn cứ vào nghĩa vụ giao nhận, thời hạn thanh toán và mục đích kinh tế thực tế, thay vì chỉ dựa trên tên gọi hợp đồng. Đồng thời, tại Điều 32, cần giao Chính phủ quy định tiêu chí chuẩn hóa thanh toán đối với giao dịch giao ngay, bảo đảm đồng bộ với Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.
Đáng chú ý, về chính sách phát triển thị trường gắn với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam tại Điều 5, đại biểu Đoàn Thu Hà đồng tình với định hướng ưu tiên các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh trong nước, đặc biệt là nông sản. Tuy nhiên, theo đại biểu, vấn đề không chỉ nằm ở việc hình thành thêm sản phẩm giao dịch mà quan trọng hơn là những sản phẩm này có thực sự giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá hay không.
Để công cụ phòng ngừa rủi ro phát huy hiệu quả, cần có hàng hóa được chuẩn hóa, dữ liệu giá đáng tin cậy, hệ thống kho và chứng từ kho có khả năng kiểm chứng. Vì vậy, đại biểu đề nghị cụ thể hóa khoản 5 Điều 5 theo hướng xác định rõ trách nhiệm xây dựng tiêu chuẩn hàng hóa cơ sở, cơ sở dữ liệu giá, hệ thống kho và chứng từ kho điện tử. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế đào tạo, tư vấn để hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể tiếp cận các công cụ phòng ngừa rủi ro, thay vì chỉ dừng lại ở chính sách khuyến khích chung.

Với giao dịch OTC tại Điều 33 và tổ chức trung gian tại Điều 34, đại biểu Đoàn Thu Hà cho rằng, cần cân nhắc việc để một chủ thể vừa thực hiện chức năng vận hành, giám sát thị trường, vừa trực tiếp kinh doanh dịch vụ môi giới. Trường hợp vẫn cho phép thực hiện đồng thời các hoạt động này, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan, minh bạch và an toàn của thị trường.
Nội dung về giao dịch OTC cũng là nội dung được đại biểu Trần Lan Phương, Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng đặc biệt quan tâm.
Đại biểu ghi nhận Dự thảo đã tiếp cận tương đối toàn diện, không chỉ điều chỉnh hoạt động giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa mà còn đặt ra khuôn khổ pháp lý đối với thị trường phi tập trung (OTC), hoạt động thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát rủi ro hệ thống.
Tuy nhiên, từ góc độ pháp luật kinh tế và thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, đại biểu đề nghị làm rõ việc phân định chức năng kinh doanh với chức năng tổ chức, giám sát thị trường.
Cụ thể, Dự thảo đưa sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC. Theo đại biểu, quy định này có thể dẫn đến xung đột lợi ích khi một tổ chức vừa có lợi ích từ việc gia tăng khối lượng giao dịch, vừa thực hiện chức năng giám sát và quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với chính hoạt động đó.
Dẫn báo cáo của Bộ Công Thương, đại biểu cho biết năm 2023 có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại thực hiện giao dịch phái sinh giá cả hàng hóa. Trong đó, ngân hàng là chủ thể cung ứng sản phẩm và chịu trách nhiệm quản trị rủi ro trong phạm vi hoạt động được phép; còn sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ cần giữ vị trí độc lập khi giám sát giao dịch và xử lý tình huống mất khả năng thanh toán.
Vì vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh OTC bao gồm thành viên của sở giao dịch hàng hóa, thành viên của trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và tổ chức khác đáp ứng điều kiện theo quy định pháp luật. Sở giao dịch hàng hóa và trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện hoạt động môi giới, kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng mà tập trung cung cấp dịch vụ hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định.