Trong bối cảnh giá lương thực toàn cầu đang có xu hướng tăng cao hơn do xung đột Trung Đông, việc phát huy lợi thế nông sản, đặc biệt là lúa gạo, sẽ vô cùng quan trọng.
Xung đột tại Trung Đông đang làm gián đoạn chuỗi cung ứng, đẩy chi phí vận tải và năng lượng lên cao, khiến giá lương thực toàn cầu tháng 3/2026 tăng tháng thứ hai liên tiếp.
Chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu đang đối mặt với những “tổn thương cấu trúc” sâu rộng, không còn đơn thuần là gián đoạn nguồn cung như trước đây. Áp lực lần này đến từ sự cộng hưởng của nhiều yếu tố bất lợi, bao gồm chi phí nguyên liệu sản xuất phân bón, vật tư nông nghiệp gia tăng, gián đoạn logistics và rủi ro từ hiện tượng El Nino có thể gây hạn hán, làm giảm sản lượng mùa vụ.
Chỉ số giá lương thực của FAO, theo dõi sự thay đổi hàng tháng về giá quốc tế của một rổ hàng hóa lương thực được giao dịch toàn cầu, đạt trung bình 128,5 điểm trong tháng 3, tăng 2,4% so với tháng 2 và cao hơn 1% so với cùng kỳ năm ngoái.
Ông David Georges Robert Laborde, Giám đốc kinh tế nông nghiệp thực phẩm của FAO, cho biết: “Vấn đề chính mà chúng ta đang gặp phải hiện nay chính là tác động của xung đột Trung Đông đến năng lượng và phân bón. Vì vậy, đó thực chất là chi phí sản xuất vụ mùa tiếp theo, không phải là lương thực chúng ta có hôm nay, mà là lương thực chúng ta cần ngày mai và ngày kia”.
Tại Anh, Liên đoàn F&B dự báo giá thực phẩm sẽ tăng ít nhất 9% vào cuối năm 2026. Một cuộc khảo sát của Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) với hơn 2.000 Giám đốc tài chính cho thấy họ hiện dự báo giá thực phẩm sẽ tăng giá trung bình 3,7% trong năm tới.
Giá thực phẩm tại Mỹ tiếp tục duy trì xu hướng tăng trong những tháng đầu năm 2026, với tổng chi phí tháng 2 cao hơn 3,1% so với cùng kỳ năm trước. So với năm 2022, các mặt hàng thiết yếu như nông sản... tăng khoảng 19 - 26%.
Một trong những điển hình là Somali - quốc gia ở Đông Phi, với 6,5 triệu người, tương đương khoảng 32% dân số của nước này - đang phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng, với mức độ đói gần bằng mức đỉnh điểm năm 2022 khi đất nước đứng trên bờ vực nạn đói.
Đáng lo ngại hơn, rủi ro đang tập trung vào thị trường gạo - nguồn lương thực thiết yếu của khoảng 3,5 tỷ người trên thế giới. Các quốc gia sản xuất chủ chốt như Ấn Độ, Pakistan, Thái Lan và Trung Quốc phụ thuộc đáng kể vào nguồn phân bón nhập khẩu từ Trung Đông, bao gồm urê, lưu huỳnh, amoniac và phốt phát.
Khi nguồn cung các đầu vào này bị gián đoạn, chi phí sản xuất tăng cao có thể buộc nông dân thu hẹp diện tích gieo trồng, kéo theo nguy cơ thiếu hụt và tăng giá trên thị trường toàn cầu.
Việc giữ vững ổn định chiến lược vĩ mô ngành nông nghiệp trong nước có thể giúp Việt Nam đóng vai trò quan trọng hơn trên thị trường lương thực quốc tế. Trung Quốc tăng nhập khẩu gạo từ Việt Nam lên đến 2,5 lần. Bên cạnh đó, Philippines dự kiến đẩy mạnh nhập khẩu gạo trong niên vụ 2026-2027, có thể đạt 5,1 triệu tấn, tăng khoảng 16% so với năm trước.
Đối với khu vực Trung Đông, Bắc Phi, đây là khu vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực. Trong ngắn hạn, xung đột Trung Đông làm gián đoạn logistics, gia tăng rủi ro thương mại. Nhưng trong trung hạn, nhu cầu dự trữ lương thực có thể tăng, mở ra cơ hội cho các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam - điều này hoàn toàn đúng với dự báo của FAO.
Dù giá lương thực toàn cầu có xu hướng tăng cao tạo lợi thế, nhưng các doanh nghiệp xuất khẩu lại đối mặt với chi phí vận chuyển tăng, thiếu container rỗng và rủi ro thanh toán. Do đó, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đề nghị các doanh nghiệp xuất khẩu gạo khi ký kết hợp đồng lưu ý điều khoản hợp đồng liên quan đến logistics, chi phí bảo hiểm; đồng thời đàm phán với doanh nghiệp nhập khẩu gạo để cùng chia sẻ rủi ro liên quan đến các chi phí và điều kiện bất khả kháng có thể phát sinh trong thời gian tới do tình hình thế giới hết sức phức tạp.
Bên cạnh đó, định hướng cơ cấu sản phẩm và phương thức tiếp cận phù hợp với từng thị trường, trong đó ưu tiên nâng tỷ trọng gạo chất lượng cao tại các thị trường chủ lực.
Theo ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Lam Rice Group, trước biến động địa chính trị, các quốc gia ngày càng quan tâm đến nguồn cung lương thực ổn định trong dài hạn. Đây sẽ là cơ hội để Việt Nam trở thành đối tác chiến lược về lương thực của nhiều quốc gia. “Việc xây dựng thương hiệu gạo quốc gia thực sự không chỉ là gạo Việt Nam mà là gạo Việt Nam chất lượng cao”, ông Lâm nhấn mạnh.
Ngoài ra, cần củng cố các khuôn khổ hợp tác song phương về thương mại gạo, tạo điều kiện cho xuất khẩu, đặc biệt tại các thị trường có chính sách điều hành linh hoạt, giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro và chủ động trong ký kết hợp đồng dài hạn.
Trên nền tảng chuỗi cung ứng trong nước đang ổn định, Việt Nam đã có bước chuẩn bị cho kịch bản dài hơi. Về tài chính, Ngân hàng Nhà nước đã triển khai giải pháp tín dụng nhằm phục vụ sản xuất, kinh doanh lúa gạo. Các địa phương cũng bảo đảm sản xuất, xuất khẩu phù hợp diễn biến thị trường. Với nguồn cung, tiếp tục đẩy mạnh triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
