Nguồn nhân lực được ví với “hạ tầng mềm” cốt lõi trong chiến lược phát triển khu công nghiệp. Nhiều nhà đầu tư nước ngoài đang đặt ưu tiên lớn vào khả năng sẵn có của lực lượng lao động được đào tạo bài bản.
Giai đoạn hiện nay ghi nhận sự dịch chuyển mạnh mẽ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam và một phần lớn số đó đi vào lĩnh vực chế biến, chế tạo. Sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu thúc đẩy các tập đoàn công nghệ đẩy mạnh xây dựng nhà máy sản xuất tại các tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, thực tế phát triển đang bộc lộ những thách thức lớn về khả năng cung ứng lao động, đặc biệt là nguồn nhân lực kỹ thuật có tay nghề cao.
Tại các trung tâm công nghiệp trọng điểm, tình trạng thiếu hụt nhân lực kỹ thuật cao đang diễn ra. Nhiều dự án sản xuất quy mô lớn sau khi hoàn tất xây dựng nhà máy và lắp đặt dây chuyền hiện đại đã gặp khó khăn trong việc tuyển dụng đủ số lượng công nhân vận hành có trình độ. Bây giờ, nhà đầu tư nước ngoài đang đặt ưu tiên lớn vào khả năng sẵn có của lực lượng lao động được đào tạo bài bản.
Bên cạnh lĩnh vực công nghệ cao, các ngành thâm dụng lao động cũng đối mặt với tình trạng biến động và thiếu hụt nhân công. Dẫn chứng thực tế tại Cần Thơ cho thấy, Công ty Taekwang có nhu cầu tuyển dụng hàng nghìn lao động để mở rộng dây chuyền sản xuất giày Nike. Mặc dù doanh nghiệp đã mở rộng địa bàn tuyển dụng sang các tỉnh lân cận như Cà Mau, số lượng tiếp nhận vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu vận hành. Tình trạng người lao động nghỉ việc hoặc chuyển đổi nơi làm việc sau các kỳ nghỉ lễ diễn ra thường xuyên, gây ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch sản xuất của doanh nghiệp.
Sự thiếu hụt nguồn nhân lực phù hợp gây ra những tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của cả doanh nghiệp hạ tầng lẫn nhà đầu tư thứ cấp. Tại sự kiện "Bất động sản công nghiệp với mục tiêu tăng trưởng hai con số: Nhận diện thời cơ, khơi thông nguồn lực và kiến nghị chính sách" ở TP HCM, ông Trần Vân Nam, Phó Hiệu trưởng Trường cao đẳng FPT Polytechnic cho biết, khảo sát thực tế tại Khu công nghiệp Việt Hưng ở Hải Phòng cho thấy, nhóm doanh nghiệp sản xuất điện tử gặp khó khăn lớn khi triển khai dự án do thiếu lực lượng lao động vận hành thiết bị. Việc thiếu nhân lực kỹ thuật làm gia tăng chi phí tuyển dụng, kéo dài thời gian chạy thử nghiệm và ảnh hưởng đến tiến độ bàn giao sản phẩm cho chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đối với các dự án công nghệ cao có giá trị lớn, thời gian chuẩn bị nguồn nhân lực đóng vai trò quyết định đến sự thành bại của dự án. Kinh nghiệm quốc tế từ dự án sản xuất chip bán dẫn ESMC tại Đức cho thấy, nhà đầu tư phải dành 4 năm để chuẩn bị lực lượng nhân sự cấp cao, 2 năm cho cấp trung và 6 tháng cho công nhân dây chuyền trước khi nhà máy đi vào hoạt động. Việc thiếu sự chuẩn bị trước về nhân lực tại các khu công nghiệp Việt Nam làm giảm sức hấp dẫn trong mắt các tập đoàn bán dẫn toàn cầu.
Nếu không sớm giải quyết vấn đề lao động, các khu công nghiệp sẽ khó đạt tỷ lệ lấp đầy như kỳ vọng. Sức cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao của Việt Nam so với các quốc gia trong khu vực sẽ bị ảnh hưởng, làm chậm quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế.
Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao xuất phát từ sự chưa đồng bộ giữa chương trình giảng dạy tại các cơ sở đào tạo với yêu cầu kỹ thuật thực tế từ doanh nghiệp. Ông Trần Vân Nam, nhận định, các trường nghề và cơ sở giáo dục đại học hiện nay còn thiếu hụt trang thiết bị, máy móc hiện đại để sinh viên thực hành. Nhiều sinh viên học các ngành công nghệ cao, điển hình là ngành sản xuất chip bán dẫn, chưa được tiếp cận với quy trình vận hành thực tế trong suốt quá trình học tập.
Khi tiếp nhận lực lượng lao động mới tốt nghiệp, các nhà máy buộc phải dành thêm thời gian và ngân sách để tổ chức đào tạo lại. Điều này làm gia tăng chi phí vận hành và kéo dài thời gian đưa dây chuyền sản xuất đi vào hoạt động chính thức. Mô hình đào tạo truyền thống mang tính độc lập của nhà trường chưa thể đáp ứng tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng của các tập đoàn sản xuất toàn cầu.
Mặt khác, hạ tầng xã hội phục vụ người lao động tại các khu công nghiệp chưa phát triển tương thích với tốc độ mở rộng không gian sản xuất. Theo ông Phan Minh Toàn Thư, Giám đốc chi nhánh Tổng công ty phát triển đô thị Kinh Bắc-CTCP tại TP HCM, việc thiếu hụt hệ thống nhà ở công nhân, trường học, cơ sở y tế và các dịch vụ dân sinh phụ trợ khiến người lao động khó an tâm định cư lâu dài. Sự thiếu hụt này làm gia tăng tỷ lệ dịch chuyển lao động giữa các vùng, tạo ra sự mất cân đối cung cầu nhân lực tại nhiều địa phương.
Để giải quyết bài toán lao động, ông Trần Vân Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng FPT Polytechnic, nhấn mạnh cần thay đổi tư duy, coi nguồn nhân lực là hạ tầng mềm cốt lõi trong chiến lược phát triển khu công nghiệp. Các khu công nghiệp không thể chỉ dừng lại ở việc cung cấp đất sạch, hạ tầng điện, nước hay đường giao thông, mà phải tích hợp dịch vụ đào tạo và cung ứng nhân lực vào gói hỗ trợ nhà đầu tư.
Ông Trần Vân Nam đề xuất xây dựng hệ sinh thái đào tạo kết hợp chặt chẽ giữa ba bên gồm Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp phát triển hạ tầng khu công nghiệp. Các chủ đầu tư khu công nghiệp cần dành quỹ đất và nguồn lực để xây dựng trung tâm thực hành, phòng lab ngay tại nội khu. Việc đào tạo lý thuyết có thể thực hiện linh hoạt, nhưng phần thực hành phải diễn ra trực tiếp trên các dây chuyền thiết bị của doanh nghiệp. Mô hình này giúp rút ngắn thời gian thích ứng của người lao động, đồng thời giảm thiểu chi phí đào tạo lại cho nhà đầu tư.
Hiện nay, nhiều mô hình hợp tác cụ thể đã bắt đầu được triển khai thực tế. Tại Hải Phòng, các doanh nghiệp sản xuất điện tử đã chủ động phối hợp với các trường nghề để đưa bộ tiêu chí kỹ năng của doanh nghiệp vào chương trình giảng dạy chính khóa. Trường Cao đẳng FPT Polytechnic cũng đang tiến hành hợp tác với Tổng công ty IDICO và các đối tác quốc tế để xây dựng chương trình đào tạo nhân lực công nghệ cao phục vụ các khu công nghiệp mới.
Song song với đào tạo, việc phát triển hạ tầng xã hội giữ vai trò then chốt trong việc ổn định nguồn lao động. Ông Phan Minh Toàn Thư nhấn mạnh hiệu quả của việc bố trí quỹ đất xây dựng khu nhà ở công nhân ngay đối diện khu công nghiệp, giúp người lao động thuận tiện di chuyển và gắn bó lâu dài với doanh nghiệp. Điển hình tại Khu công nghiệp Tràng Duệ, Tổng công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc đã dành riêng quỹ đất đối diện cho Tập đoàn LG xây dựng khu nhà ở cho công nhân, giải quyết hiệu quả bài toán biến động lao động sau các kỳ nghỉ.
Sự kết nối toàn diện giữa không gian sản xuất và không gian sống sẽ tạo ra năng suất cao hơn, giá trị gia tăng lớn hơn, đóng góp tích cực cho mục tiêu phát triển kinh tế bền vững.
