Chính sách - Quy hoạch

Sự chuyển đổi này tạo ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng lại tầm nhìn phát triển không gian đô thị, với mục tiêu không chỉ giải quyết bài toán tăng trưởng kinh tế, mà còn đảm bảo hài hòa môi trường, cân bằng xã hội và phát triển bền vững trong dài hạn.

Từ góc độ lý luận quy hoạch, sự chuyển hướng từ mô hình “đô thị đơn cực” sang “đô thị đa trung tâm” đã được chứng minh là có hiệu quả tại nhiều quốc gia như Hà Lan (Amsterdam Metropolitan Region), Nhật Bản (Vùng Đại Tokyo) và Hàn Quốc (vùng thủ đô Seoul). Trong các trường hợp này, việc tổ chức không gian đô thị theo mô hình đa cực giúp giảm tải áp lực cho khu vực trung tâm, đồng thời phát triển đồng đều hơn các vùng ngoại vi. Đối với Đà Nẵng, một đô thị vừa trải dài theo hướng biển – đồng bằng – miền núi, mô hình này phù hợp cả về điều kiện tự nhiên lẫn định hướng chiến lược vùng.

Bên cạnh đó, các lý thuyết phát triển bền vững (sustainable development), quy hoạch tích hợp vùng (integrated regional planning) và đô thị hậu đại dịch (post-COVID urbanism) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập định hướng mới. Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến đến quá trình đô thị hóa giai đoạn 2 – chuyển từ mở rộng vật lý sang nâng cao chất lượng đô thị – Đà Nẵng mới có cơ hội để đi tiên phong trong các mô hình đô thị sinh thái, đô thị thông minh và đô thị gắn kết văn hóa – di sản.

Tầm nhìn chiến lược đô thị hóa đa tầng – tích hợp – bền vững

Từ nền tảng lý luận và thực tiễn nêu trên, thành phố Đà Nẵng mới cần xác lập tầm nhìn dài hạn đến năm 2050, theo hướng: trở thành đô thị đa trung tâm, tích hợp vùng – sinh thái – công nghệ, là cực tăng trưởng kinh tế – văn hóa – xã hội của khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, có khả năng cạnh tranh toàn cầu và thích ứng cao với biến đổi khí hậu. Tầm nhìn này bao gồm ba cấu phần chiến lược:

Không gian đô thị đa trung tâm theo trục biển – đồng bằng – miền núi

Định hướng này dựa trên đặc trưng địa hình và lợi thế của từng khu vực: Vùng ven biển (Sơn Trà, Hải Châu, Ngũ Hành Sơn, Hội An) định hướng phát triển thành “trung tâm kinh tế – dịch vụ – du lịch biển”, tập trung các ngành công nghiệp sạch, logistics, thương mại quốc tế và dịch vụ cao cấp.

Sự phân tầng này tạo nên một cấu trúc không gian đô thị liên kết dọc trục Đông – Tây và theo các cụm chức năng, từ đó hình thành chuỗi đô thị bền vững và đa dạng.

Vùng đồng bằng nội thị (Hòa Vang, Điện Bàn) phát triển thành “trung tâm công nghiệp nhẹ – đô thị sinh thái”, đóng vai trò đệm giữa khu vực đô thị hóa cao và khu vực trung du – miền núi.

Vùng trung du – miền núi (Hòa Bắc, Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang) phát triển các “trung tâm vệ tinh xanh – đô thị sinh thái – văn hóa”, ưu tiên bảo tồn hệ sinh thái rừng, du lịch trải nghiệm, nông nghiệp hữu cơ, gắn với cộng đồng dân tộc thiểu số.

Tăng cường liên kết vùng – nội vùng và kết nối quốc tế

Một nguyên tắc xuyên suốt trong quy hoạch vùng hiện đại là “liên kết không gian và thể chế”. Định hướng phát triển của Đà Nẵng mới cần vượt ra khỏi phạm vi nội đô để kết nối chặt chẽ với: Chuỗi đô thị ven biển: Đà Nẵng – Hội An – Chu Lai – Dung Quất (liên kết kinh tế biển và logistics). Vùng Tây Nguyên: thông qua Quốc lộ 14D, 14G, cao tốc La Sơn – Túy Loan, kết nối Kon Tum, Gia Lai. Vùng đô thị động lực: kết nối Huế – Tam Kỳ – Quảng Ngãi tạo thành trục “đô thị sáng tạo miền Trung”.

Định hướng này cần được cụ thể hóa bằng các dự án hạ tầng đối ngoại (đường sắt tốc độ cao, cảng biển quốc tế, sân bay kép Đà Nẵng – Chu Lai), song song với thể chế liên kết vùng, quy hoạch tích hợp.

Cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường

Đô thị Đà Nẵng mới sẽ đối mặt với thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và thiên tai. Do đó, định hướng phát triển phải tích hợp các yếu tố bảo vệ tài nguyên và sinh thái ngay từ giai đoạn quy hoạch. Các nguyên tắc chính bao gồm:

Không mở rộng đô thị vào vùng rừng đặc dụng, rừng phòng hộ hoặc các vùng dễ tổn thương sinh thái. Phát triển vành đai sinh thái Bà Nà – Mỹ Sơn – Sơn Trà – Cù Lao Chàm, gắn kết bảo tồn và khai thác du lịch bền vững. Áp dụng các mô hình “đô thị sponge” (đô thị hút nước) tại khu vực dễ ngập úng; đẩy mạnh hạ tầng xanh như công viên sinh thái, hồ điều hòa, không gian mở. Phát triển các khu công nghiệp sinh thái, sử dụng năng lượng tái tạo, xử lý nước thải khép kín. Những định hướng này phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc, đặc biệt là các mục tiêu số 11 (đô thị bền vững), số 13 (hành động khí hậu), số 15 (bảo tồn hệ sinh thái).

Để hiện thực hóa tầm nhìn và chiến lược tổng thể, thành phố cần triển khai các định hướng tổ chức không gian cụ thể như sau: Phát triển mô hình TOD tại các điểm nút giao thông chiến lược và tái cấu trúc lõi đô thị cũ và phát triển các trung tâm mới. Lõi đô thị cũ (Hải Châu – Sơn Trà) đang bị quá tải hạ tầng và thiếu quỹ đất phát triển. Định hướng cần thiết là “nâng tầng chức năng” – chuyển đổi từ phát triển chiều rộng sang chiều sâu, tập trung vào các ngành có giá trị gia tăng cao, đồng thời tái định hình không gian công cộng, mở rộng kết nối xanh – đi bộ – công cộng.

Các trung tâm mới như Hòa Liên, Hòa Nhơn, Điện Ngọc cần được đầu tư bài bản thành các khu đô thị thông minh, có đầy đủ chức năng sống – làm việc – giải trí – sáng tạo, tránh lặp lại mô hình phân lô bán nền.

Định hướng thể chế – quy hoạch tích hợp

Để đảm bảo các định hướng trên được thực thi, thành phố cần có các điều chỉnh thể chế và quy hoạch, bao gồm: Tích hợp các quy hoạch hiện hành: rà soát và điều chỉnh các quy hoạch năm 2021 để phù hợp với cấu trúc không gian mới sau sáp nhập; thống nhất với quy hoạch vùng và quốc gia.

Thiết lập cơ chế quản trị đô thị đa cấp: phân quyền hợp lý giữa chính quyền cấp thành phố và cấp quận/huyện mới, đảm bảo hiệu quả quản lý và linh hoạt địa phương.

Áp dụng quy trình lập quy hoạch tích hợp (theo Luật Quy hoạch 2017), kết nối giữa quy hoạch xây dựng – sử dụng đất – hạ tầng – môi trường – xã hội trong cùng một khung chiến lược.

(*) Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị TP Đà Nẵng

Nguyễn Cửu Loan(*)