Nghiên cứu - Trao đổi
Giải bài toán chia sẻ rủi ro cho doanh nghiệp khoa học công nghệ
Thực tiễn cho thấy, sự thiếu vắng các cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng đang trở thành điểm nghẽn lớn, kìm hãm dòng vốn và động lực đầu tư vào doanh nghiệp khoa học công nghệ.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực then chốt cho tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững, khu vực doanh nghiệp khoa học công nghệ được kỳ vọng sẽ đóng vai trò tiên phong, dẫn dắt quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động cho thấy, dù có những đóng góp ngày càng rõ nét, doanh nghiệp khoa học công nghệ vẫn đang đối mặt với không ít rào cản, đặc biệt là rào cản thể chế và sự thiếu vắng các cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp.
Theo các chuyên gia, đầu tư cho khoa học công nghệ là khoản đầu tư dài hạn, đòi hỏi nguồn lực lớn, khả năng chấp nhận rủi ro cao và khó thu hồi vốn trong ngắn hạn. Trong khi đó, sức chống chịu và tích lũy của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế, khiến việc dành nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển (R&D) chưa thực sự trở thành ưu tiên.
Ông Nguyễn Trung Thực, Viện trưởng Viện Tin học doanh nghiệp (VCCI) cho biết, năm 2025 dù hoạt động sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp bắt đầu phục hồi, song tỷ lệ tạo tích lũy vốn chưa nhiều. Đây là nguyên nhân khiến đầu tư cho khoa học công nghệ vẫn bị “xếp sau” các nhu cầu ngắn hạn khác. Đáng chú ý, khảo sát của VCCI cho thấy có tới 93% doanh nghiệp được hỏi cho rằng khó dự đoán những thay đổi của chính sách pháp luật, gây ảnh hưởng trực tiếp đến việc xây dựng chiến lược công nghệ và kế hoạch đầu tư R&D trong trung và dài hạn.
Không chỉ thiếu nguồn lực, doanh nghiệp còn gặp rào cản từ chính khung thể chế hiện hành. Theo ông Thực, thể chế hiện nay vẫn thiên về quản lý, kiểm soát hơn là khuyến khích đổi mới và chia sẻ rủi ro. Các chính sách ưu đãi cho R&D chưa đủ hấp dẫn, điều kiện tiếp cận các quỹ hỗ trợ còn nhiều ràng buộc, thủ tục phức tạp. Trong khi đó, những lĩnh vực mới như dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế số, công nghệ xanh đang phát triển rất nhanh, doanh nghiệp thường “đi trước chính sách” nhưng lại thiếu một “hành lang pháp lý an toàn” để mạnh dạn đầu tư và thử nghiệm.
Từ thực tiễn này, ông Nguyễn Trung Thực cho rằng, để khơi thông dòng vốn đầu tư cho khoa học công nghệ, cần bắt đầu từ đổi mới thể chế. Các bộ, ngành cần hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật liên quan đến đầu tư, khoa học công nghệ, thuế, dữ liệu và sở hữu trí tuệ, đồng thời hạn chế những thay đổi đột ngột, thiếu tính dự báo. Đặc biệt, cần phát triển các cơ chế chia sẻ rủi ro công – tư trong đầu tư đổi mới sáng tạo, thông qua các quỹ đồng đầu tư, cơ chế bảo lãnh R&D, cũng như mở rộng các mô hình thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).
Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Hiền Phương, Tổng Giám đốc Vietnamobile cho rằng, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là hợp tác công – tư và chi phí tuân thủ. Khung pháp lý cho mô hình đối tác công – tư (PPP) trong hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu còn thiếu cụ thể; cơ chế chia sẻ rủi ro chưa rõ ràng, trong khi quy trình triển khai lại phức tạp, khiến doanh nghiệp e dè khi tham gia các dự án quy mô lớn.
Đồng quan điểm, nhiều ý kiến cũng cho rằng, doanh nghiệp khoa học công nghệ đang đứng trước những cơ hội phát triển rất lớn, song cũng phải đối mặt với không ít thách thức mang tính nền tảng. Các quy định hiện hành mới dừng lại ở việc khuyến khích chung chung, thiếu các cam kết cụ thể về phân bổ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, doanh nghiệp rất khó mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ mới, có tính đột phá. Đổi mới sáng tạo bản chất là chấp nhận thử nghiệm và chấp nhận thất bại ở một mức độ nhất định. Nếu mọi rủi ro đều do doanh nghiệp gánh chịu, trong khi lợi ích công cộng lại rất lớn, thì sẽ khó thu hút khu vực tư nhân tham gia.
Để khu vực này thực sự bứt tốc và trở thành động lực trung tâm của nền kinh tế tri thức, yêu cầu đặt ra là phải tháo gỡ các rào cản thể chế, đơn giản hóa và thực chất hóa các cơ chế ưu đãi, xây dựng hành lang pháp lý an toàn, đồng thời hình thành các cơ chế chia sẻ rủi ro công – tư hiệu quả. Khi đó, khoa học công nghệ mới có thể phát huy đầy đủ vai trò dẫn dắt, góp phần đưa Việt Nam tiến nhanh và bền vững hơn trên con đường tăng trưởng dựa vào tri thức và đổi mới sáng tạo.