Phân tích - Bình luận
“Vũ khí hóa” xuất khẩu Mỹ-Trung ngặt nghèo như thế nào?
Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung tiếp tục leo thang khi cả hai bên đồng loạt siết kiểm soát xuất khẩu, mở rộng danh sách hạn chế và tăng cường thực thi trong nước.
Chưa bao giờ xu hướng tấn công thương mại giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới trở nên căng thẳng như hiện nay. Mặc dù đã có nhiều cuộc đàm phán đạt được một số kết quả nhất định, song rào cản vẫn dày đặc.
Các nhà xuất khẩu đã đồng loạt truy cập trang web của Bộ Thương mại Trung Quốc để gửi những câu hỏi khẩn về tuân thủ quy định mới, xoay quanh việc tấm từ tính có vượt ngưỡng hàm lượng đất hiếm; chip gallium nitride có thuộc diện bị hạn chế; và thiết bị y tế sử dụng tia cực tím có bị xếp vào nhóm công nghệ kiểm soát hay không.
Bắc Kinh đang tăng cường lực lượng thực thi kiểm soát xuất khẩu và siết chặt việc tuân thủ trên phạm vi toàn quốc, dù động thái này làm gia tăng chi phí đối với doanh nghiệp trong nước và khiến hoạt động vận chuyển hàng hóa trở nên phức tạp hơn.
Alfredo Montufar-Helu, CEO tại Ankura Consulting có trụ sở tại Bắc Kinh, cho biết: Những gì chúng ta đang thấy ở Trung Quốc là việc xây dựng nhanh chóng một bộ máy kiểm soát xuất khẩu toàn diện được thiết kế để biến các điểm nghẽn trên các lĩnh vực chiến lược và phi chiến lược thành vũ khí.
Theo khảo sát của Reuters, từ năm 2019 đến năm 2024, Trung Quốc chỉ có 43 yêu cầu tuân thủ kiểm soát xuất khẩu được công khai. Chỉ riêng năm 2025, con số này đã tăng vọt lên 135.
Việc tăng cường thực thi cũng được thúc đẩy bởi khuôn khổ pháp lý và bộ máy hành chính ngày càng hoàn thiện. Từ khi Trung Quốc ban hành Luật Kiểm soát Xuất khẩu vào tháng 10/2020, nước này đã công bố hoặc mở rộng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu 29 lần, so với chỉ 6 lần trong giai đoạn 2015 - 2020.
Các tài liệu tuyển dụng cho thấy, trong kỳ thi công chức quốc gia năm nay, có 45 vị trí thuộc Bộ Thương mại Trung Quốc có thể được phân công đảm nhiệm các công việc liên quan đến kiểm soát xuất khẩu, tăng mạnh so với tổng cộng 11 vị trí trong cả hai năm 2022 và 2023.
Ông Li Xing, giáo sư tại Viện Chiến lược Quốc tế Quảng Đông, nhận định: Việc Trung Quốc sử dụng đất hiếm như một đòn bẩy hoàn toàn được học hỏi từ phương Tây, đặc biệt là Mỹ.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Donald Trump và dưới thời Tổng thống Joe Biden, Washington đã nhanh chóng mở rộng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhắm vào Trung Quốc.
Theo phân tích của Reuters, số lượng các thực thể liên quan đến Trung Quốc bị đưa vào Danh sách Thực thể hằng năm - vốn yêu cầu các nhà xuất khẩu Mỹ phải xin giấy phép và thường bị xem xét theo giả định từ chối - đã tăng từ 47 trường hợp năm 2018 lên 227 vào năm 2020 và đạt mức kỷ lục 257 vào năm 2024.
Nhưng kể từ khi ông Donald Trump trở lại nắm quyền, xu hướng này đã đảo chiều. Số lượng các thực thể liên quan đến Trung Quốc bị bổ sung vào Danh sách Thực thể (Entity List) đã giảm xuống còn 131 trong năm 2025, tương đương khoảng một nửa so với năm trước.
Động thái điều chỉnh này đã vấp phải chỉ trích từ các nhà lập pháp lưỡng đảng tại Mỹ. Tuy nhiên, CEO Nvidia, Jensen Huang, người từng chỉ trích các biện pháp kiểm soát dưới thời Biden, năm ngoái nhận định rằng “kiểm soát xuất khẩu là một thất bại” và cho rằng ông Donald Trump “nhận ra đó chính là mục tiêu sai lầm”.
Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu từ cả hai phía được dự báo sẽ trở thành tâm điểm khi Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gặp nhau tại Bắc Kinh vào cuối tháng 3. Đây là cuộc hội đàm trực tiếp thứ hai kể từ khi ông Trump trở lại nắm quyền, đồng thời được xem là phép thử nhiều rủi ro đối với khả năng duy trì thỏa thuận “ngừng chiến” thương mại vốn mong manh giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.