Doanh nghiệp

Vai trò của eo biển Hormuz đang mở rộng nhanh chóng khi không chỉ dầu mỏ và khí đốt mà cả phân bón, đầu vào cốt lõi của nông nghiệp thế giới cũng đang bị kéo vào vòng xoáy rủi ro. Là một quốc gia nông nghiệp, Việt Nam không tránh khỏi tác động từ “vòng xoáy” này.

Theo Hiệp hội Phân bón toàn cầu (FIA), Trung Đông đóng vai trò then chốt trong thương mại phân bón. Năm 2024, Iran, Qatar, Ả Rập Xê Út, UAE và Bahrain cùng nhau chiếm 23% thương mại amoniac, 34% thương mại urê và 18% thương mại amoni photphat toàn cầu. Trên toàn khu vực rộng lớn hơn, Trung Đông cung cấp gần 30% lượng xuất khẩu phân bón chính cho toàn thế giới.

Urê là loại phân đạm có thành phần chính là nitơ được giao dịch rộng rãi nhất, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Năm 2024, gần 18,5 triệu tấn urê đã được xuất khẩu qua eo biển Hormuz. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào đối với hoạt động vận chuyển trên hành lang này sẽ nhanh chóng gây ra những hậu quả nghiêm trọng trên thị trường phân bón toàn cầu.

Chuỗi cung ứng phốt phát cũng gắn liền với eo biển Hormuz. Khoảng 18% thương mại toàn cầu về phốt phát amoni hóa đi qua eo biển Hormuz, trong khi gần một nửa thương mại lưu huỳnh toàn cầu cũng đi qua tuyến đường này.

Trong khi đó, lưu huỳnh là nguyên liệu thô quan trọng trong sản xuất phân bón phốt phát, có nghĩa là sự gián đoạn có thể ảnh hưởng đến chuỗi giá trị phân bón phốt phát.

Khi Hormuz bị gián đoạn, tác động không chỉ dừng ở con đường vận chuyển. Thực tế, ngành phân bón gắn chặt với năng lượng, đặc biệt là khí tự nhiên. Nhiều quốc gia, nhất là ở châu Á, sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu để vận hành các nhà máy sản xuất phân bón trong nước. Phân bón nitơ được sản xuất từ amoniac, vốn phụ thuộc rất nhiều vào khí tự nhiên vừa làm nguyên liệu hydro vừa làm nguồn năng lượng, theo FIA.

Do đó, cú sốc ở Hormuz dẫn đến sự gián đoạn thị trường khí tự nhiên hoá lỏng, rồi quay trở lại đẩy chi phí sản xuất phân bón lên cao hơn.

Mắt xích quan trọng khác trong chuỗi cung ứng lúc này là Trung Quốc, quốc gia được ví như "OPEC của thị trường phân bón" khi kiểm soát 44% lượng phốt phát, 30% ni tơ và 23% lưu huỳnh toàn cầu. Để đối phó với khủng hoảng Hormuz và bảo vệ vụ gieo trồng nội địa, Bắc Kinh đã yêu cầu các nhà xuất khẩu ngừng giao hàng và xả kho dự trữ phân bón thương mại quốc gia sớm hơn 15 ngày so với thường lệ. Động thái siết chặt xuất khẩu này khiến các quốc gia nhập khẩu lớn như Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á lâm vào cảnh khan hiếm trầm trọng.

Áp lực cũng tới từ nguồn cung và nhu cầu phân bón đang tập trung vào một số quốc gia có ảnh hưởng lớn tới thương mại quốc tế khác. Tại Nga, hoạt động xuất khẩu tiếp tục đối mặt với nhiều nút thắt và các chính sách logistic mới, đặc biệt sau lệnh trừng phạt đến từ EU.

Iran - nước xuất khẩu Urea lớn thứ 5 thế giới cũng đối mặt với nguy cơ gián đoạn nguồn cung do xung đột leo thang, các nhà sản xuất trong khu vực có xu hướng rút chào, trì hoãn giao hàng và đội chi phí vận tải - bảo hiểm, đặc biệt khi tuyến Eo biển Hormuz bị gián đoạn, làm “thắt” nguồn cung ure trên thị trường quốc tế và đẩy giá biến động mạnh theo mùa vụ.

Cùng với đó, Ai Cập - nước sản xuất urea lớn thứ 6 thế giới siết nguồn cung khí đốt cho một số nhà máy phân bón, khiến hoạt động kinh doanh bị gián đoạn nghiêm trọng.

Trong khi đó, nhu cầu phân bón thế giới vẫn ở mức cao, nhờ sự phục hồi và mở rộng sản xuất nông nghiệp ở các thị trường lớn như Brazil, Ấn Độ và các quốc gia châu Phi.

Ở trong nước, dưới tình hình căng thẳng địa chính trị như hiện nay, giá phân bón được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong nửa đầu năm 2026, sau đó neo ở mức nền cao, do Ấn Độ tiếp tục mở thầu mua 1,5 triệu tấn Ure trước 03/2026 và nhu cầu phân bón ở nước này vẫn duy trì khá cao.

Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông làm gia tăng chi phí bảo hiểm, logistics. Cùng với đó, Trung Quốc hạn chế xuất khẩu trong nửa đầu năm 2026.

Đặc biệt, mức thuế nhập khẩu mới của EU với phân bón từ Nga và Belarus gây siết chặt nguồn cung, thuế nhập khẩu phân bón dự kiến tăng dần trong ba năm: từ 6,5% lên khoảng 100% vào năm 2028.

Theo thông tin từ Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam, tính giữa tháng 3/2026, toàn bộ 8 loại phân bón chủ chốt trên thị trường đều ghi nhận mức tăng giá thẳng đứng. Giá urê thế giới đã chạm mốc 674 đô la Mỹ/tấn. Phân lân DAP đạt 851 đô la Mỹ/tấn.

Tuy nhiên, giới quan sát kỳ vọng, giá gạo vẫn duy trì ở mức hợp lý giúp cải thiện khả năng chi trả của người nông dân.

cùng với đó, nhu cầu phân bón lớn cho vụ mùa Xuân - Hè trong khu vực và Đẩy nhanh việc cải tạo đất, tái gieo trồng sau bão.

Luật thuế VAT 5% cho phân bón chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 giúp tăng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp phân bón trong nước. Việc áp thuế 5% với mặt hàng phân bón giúp doanh nghiệp được khấu trừ thuế đầu vào, đồng thời tăng thêm tính cạnh tranh với mặt hàng phân bón nhập khẩu.

Chứng khoán SHS cho rằng, thời tiết thuận lợi hỗ trợ doanh nghiệp phân bón. Dự báo hiện tượng La Nina duy trì hết quý I/2026 sau đó duy trì pha trung tính kéo dài đến hết năm giúp lượng mưa lớn và đều hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho người nông dân chăm sóc, bón phân cho cây trồng. Lượng mưa lớn giúp thủy điện có đủ nước, làm giảm cạnh tranh nguồn cung khí, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp sản xuất phân đạm.

Thy Hằng