Cà phê doanh nhân
Tạo điều kiện để phát triển điện mặt trời mái nhà
Thách thức lớn nhất hiện nay của điện mặt trời mái nhà không còn nằm ở công nghệ hay chi phí, mà nằm ở cơ chế, cách tiếp cận thị trường và mức độ sẵn sàng của hệ thống điện.
Ông Phan Thanh Lâm - Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP HCM (HCMREA):
Sau giai đoạn bùng nổ với cơ chế giá FIT (FIT 1 và FIT 2) vào các năm 2019-2020, thị trường đã chững lại đáng kể. Dù Chính phủ đã ban hành các quy định mới như Nghị định 135/2024/NĐ-CP và sau đó là Nghị định 58/2025/NĐ-CP, nhưng thực tế vẫn chưa tạo được cú hích đủ mạnh.
Một số điểm nghẽn chính như: Một là, thủ tục hành chính và quy trình triển khai còn phức tạp, đặc biệt khi có yếu tố bán điện lên lưới, khiến phần lớn người dân và doanh nghiệp lựa chọn phương án tự tiêu thụ thay vì tham gia sâu hơn vào thị trường điện.
Hai là, thiếu các chính sách khuyến khích mang tính kinh tế rõ ràng. Ở nhiều quốc gia, người dân đầu tư điện mặt trời vì có cơ chế hỗ trợ cụ thể như ưu đãi thuế, tín dụng xanh, hoặc giá điện theo thời gian. Trong khi đó, tại Việt Nam, động lực tài chính hiện nay chưa đủ mạnh để tạo làn sóng đầu tư mới.
Ba là, hệ thống điện vẫn đang được thiết kế theo mô hình tập trung, nên việc tích hợp nguồn điện phân tán như điện mặt trời mái nhà còn gặp nhiều hạn chế về điều độ, đo đếm và cơ chế thị trường.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các thị trường như Đức, Úc hay Nhật Bản chỉ thực sự bùng nổ khi chuyển từ tư duy "quản lý nguồn điện" sang "khuyến khích người dân tham gia thị trường năng lượng". Khi đó, mỗi mái nhà không chỉ là nơi tiêu thụ điện mà trở thành một phần của hệ thống năng lượng quốc gia.
Vì vậy, nếu tháo gỡ được các rào cản về thủ tục, tạo được động lực kinh tế đủ hấp dẫn và có cách tiếp cận phù hợp với mô hình năng lượng phân tán, thì điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới.
Đối với việc kết hợp điện mặt trời mái nhà với hệ thống lưu trữ năng lượng (Battery Energy Storage System - BESS), đây là một bước tiến rất quan trọng, không chỉ về mặt kỹ thuật mà còn về cấu trúc của hệ thống năng lượng trong tương lai.
Điện mặt trời cung cấp điện vào ban ngày, trong khi BESS cho phép lưu trữ và sử dụng lại nguồn điện này vào buổi tối hoặc trong các giờ cao điểm. Nhờ đó, hệ thống có thể vận hành ổn định hơn, giảm phụ thuộc vào lưới điện và tăng khả năng chủ động năng lượng tại chỗ.
Ở góc độ hệ thống, mô hình điện mặt trời kết hợp BESS giúp hình thành một mạng lưới năng lượng phân tán, tận dụng hàng triệu mái nhà sẵn có. Điều này có ý nghĩa rất lớn vì Nhà nước không cần đầu tư toàn bộ vào các nhà máy điện lớn và hệ thống truyền tải – vốn đòi hỏi chi phí rất cao và thời gian triển khai dài.
Tuy nhiên, để mô hình này phát triển mạnh mẽ, rất cần các chính sách mang tính đột phá và thực chất hơn. Cụ thể, có thể xem xét giảm thuế VAT riêng cho các hệ thống điện mặt trời kết hợp BESS; phát triển các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi khoảng 5 - 6% thông qua sự hỗ trợ của Ngân hàng Nhà nước; đồng thời đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, loại bỏ các rào cản không cần thiết.
Bên cạnh đó, việc áp dụng cơ chế giá điện theo thời gian cũng sẽ tạo thêm động lực rõ ràng cho việc đầu tư hệ thống lưu trữ, giúp người dân và doanh nghiệp tối ưu hiệu quả kinh tế.
Nếu có được một cơ chế đủ thông thoáng và chính sách đủ hấp dẫn, mô hình điện mặt trời kết hợp BESS sẽ không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy tăng trưởng bền vững cho TP HCM cũng như cả nước.