Kiến nghị

Theo báo cáo do Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố ngày 30/4/2026, Việt Nam bị xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC), mức cảnh báo cao nhất trong cơ chế Special 301.

Theo USTR, việc xác định Việt Nam là PFC xuất phát từ nhiều vấn đề liên quan đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm thực thi chưa hiệu quả đối với vi phạm bản quyền trên môi trường số; thực thi chưa đầy đủ đối với hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu; cơ chế thực thi tại biên giới còn hạn chế; chưa có hoạt động thực thi đáng kể đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp; và chưa có quy định hình sự đầy đủ đối với hành vi chiếm dụng trái phép tín hiệu truyền hình cáp và tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

Bên cạnh các quan ngại, phía Hoa Kỳ cũng ghi nhận một số nỗ lực thực thi của Việt Nam thời gian qua, như việc phối hợp xử lý các nền tảng vi phạm bản quyền lớn gồm Fmovies, Y2Mate, Xoilac TV, Rổphim hay HiAnime.to.

Đây là lần đầu tiên sau 13 năm Hoa Kỳ áp dụng mức phân loại PFC đối với một đối tác thương mại. Đáng chú ý, USTR cho biết sẽ xem xét khả năng khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974 đối với các hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan của Việt Nam.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đây là diễn biến cần được cộng đồng doanh nghiệp theo dõi sát bởi nếu một cuộc điều tra được khởi xướng, quá trình xem xét có thể kéo dài và tiềm ẩn nguy cơ dẫn tới các biện pháp thương mại bất lợi, trong đó có biện pháp thuế quan.

Thực tế cho thấy, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ từng tiến hành điều tra theo Mục 301 đối với Trung Quốc liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các kết luận điều tra sau đó trở thành cơ sở để Hoa Kỳ áp dụng nhiều gói thuế quan bổ sung đối với hàng hóa Trung Quốc trong nhiều năm.

Tuy nhiên, VCCI cũng cho rằng vấn đề cần được nhìn nhận khách quan và cân bằng. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm, cũng như triển khai nhiều biện pháp kiểm tra, rà soát trên môi trường số và trong lưu thông hàng hóa.

Phản hồi chính thức từ phía Việt Nam cũng nhấn mạnh đề nghị Hoa Kỳ đánh giá khách quan, đầy đủ và cân bằng hơn đối với các nỗ lực bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam trong thời gian qua.

Trong bối cảnh đó, VCCI khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động rà soát mức độ tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng liên quan đến Hoa Kỳ.

Thứ nhất, doanh nghiệp cần rà soát các yếu tố nền tảng liên quan đến sở hữu trí tuệ như tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng; việc sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã, nội dung quảng bá; cũng như nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật, tác phẩm số và các nội dung tiếp thị. Đồng thời, doanh nghiệp cần hoàn thiện hồ sơ nội bộ để chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp đối với các tài sản sở hữu trí tuệ liên quan, qua đó giảm thiểu rủi ro khi phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu giải trình.

Thứ hai, đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nền tảng số, thương mại điện tử, mạng xã hội, trung tâm dữ liệu hoặc dịch vụ lưu trữ, cần chủ động củng cố quy trình kiểm soát nội dung và kiểm duyệt người bán; tăng cường cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời kịp thời gỡ bỏ hàng hóa, gian hàng hoặc nội dung có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Đặc biệt, các lĩnh vực có nguy cơ cao như thực phẩm, thực phẩm chức năng, y tế hoặc các website cung cấp nội dung vi phạm bản quyền trên quy mô lớn cần được kiểm soát chặt chẽ hơn nhằm hạn chế rủi ro phát sinh.

Thứ ba, trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng gắn với các tiêu chuẩn về minh bạch, xuất xứ và truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ cần tiếp tục đẩy mạnh số hóa hồ sơ, chuẩn hóa quy trình quản trị và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo VCCI, đây không chỉ là giải pháp ứng phó với các rủi ro thương mại trước mắt mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Thứ tư, trong trường hợp Hoa Kỳ quyết định khởi xướng điều tra theo Mục 301, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cần chủ động tham gia quá trình cung cấp thông tin, phản ánh thực tiễn và trao đổi với phía Hoa Kỳ thông qua các kênh phù hợp. Việc làm rõ những cải cách pháp lý, chuyển biến trong thực thi cũng như nỗ lực tuân thủ của doanh nghiệp Việt Nam sẽ góp phần giúp quá trình đánh giá phản ánh đầy đủ, khách quan hơn thực tiễn tại Việt Nam.

Theo VCCI, áp lực từ Báo cáo Special 301 năm 2026 cũng phản ánh xu hướng ngày càng rõ của thương mại toàn cầu, khi sở hữu trí tuệ không còn chỉ là vấn đề pháp lý mà đã trở thành một phần của chuẩn quản trị doanh nghiệp hiện đại và điều kiện tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Trong bối cảnh đó, VCCI khẳng định sẽ tiếp tục theo dõi sát các diễn biến liên quan, chủ động phối hợp với các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp để cập nhật thông tin, tổng hợp kiến nghị, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với các rủi ro thương mại phát sinh.

VCCI cũng nhấn mạnh sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình nâng cao năng lực tuân thủ, thúc đẩy chuẩn hóa quản trị, số hóa chuỗi cung ứng và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Theo VCCI, trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, “tuân thủ” đang dần trở thành một dạng năng lực cạnh tranh mới, quyết định khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và thị trường quốc tế, đặc biệt là thị trường Hoa Kỳ.

Bài: Yến Nhung - Ảnh: Quốc Tuấn