VCCI cho rằng Dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng minh bạch hóa quy định, giảm chi phí tuân thủ và tăng tính dự báo cho doanh nghiệp.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan (Dự thảo) đang được cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng sẽ tạo thêm một bước tiến mới cho tiến trình hiện đại hóa hải quan, nhất là trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics và chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi rất nhanh. Góp ý cho Dự thảo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá cao nhiều cải cách đáng chú ý, song đồng thời cho rằng một số nội dung quan trọng vẫn cần được “luật hóa” rõ hơn để bảo đảm tính khả thi, minh bạch và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Theo VCCI, so với Luật Hải quan 2014, Dự thảo lần này đã cho thấy bước chuyển tích cực khi đưa nhiều nội dung cốt lõi của hải quan hiện đại từ cấp nghị định, thông tư lên cấp luật. Đáng chú ý là việc luật hóa cơ chế quản lý tuân thủ, bổ sung khung pháp lý cho hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử, mở rộng cơ chế khai bổ sung tự nguyện, đơn giản hóa loại hình gia công – sản xuất xuất khẩu và nới thời hạn lưu giữ hàng hóa tại kho ngoại quan.
Đây đều là những thay đổi đúng hướng, phản ánh tư duy chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ kiểm soát thủ công sang quản trị rủi ro và khuyến khích tuân thủ tự nguyện. Tuy nhiên, theo cộng đồng doanh nghiệp, để các cải cách này thực sự đi vào cuộc sống, Dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng xác lập rõ nguyên tắc trong luật, thay vì để quá nhiều nội dung quan trọng phụ thuộc vào quy định dưới luật.
Một trong những nội dung được VCCI đặc biệt nhấn mạnh là cơ chế quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới tại Điều 16a. Việc lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý riêng cho loại hình này được đánh giá là cần thiết, nhưng Dự thảo hiện mới dừng ở các nguyên tắc chung, chưa đủ cụ thể để giải quyết bài toán thực tiễn.
Điểm đáng chú ý nhất là Dự thảo chưa xác lập nguyên tắc áp dụng cơ chế thông quan rút gọn đối với hàng giá trị thấp (De Minimis). Theo VCCI, đây là khoảng trống lớn bởi thương mại điện tử xuyên biên giới chủ yếu là các lô hàng nhỏ, giá trị thấp nhưng số lượng lớn. Nếu vẫn áp dụng quy trình như hàng hóa truyền thống, chi phí tuân thủ sẽ rất cao, gây quá tải cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan hải quan.
VCCI cho rằng Luật cần bổ sung nguyên tắc áp dụng ngưỡng giá trị thấp để hàng hóa dưới ngưỡng được hưởng thủ tục thông quan rút gọn, khai báo điện tử theo lô và nộp thuế gộp định kỳ. Đây là thông lệ đã được nhiều nước áp dụng nhằm giảm đáng kể chi phí hành chính và tăng tốc độ xử lý hàng hóa.
Cùng với đó, quy định yêu cầu xác thực định danh điện tử đối với tổ chức, cá nhân mua bán qua nền tảng thương mại điện tử cũng cần được làm rõ. Theo VCCI, Dự thảo cần xác định cụ thể việc xác thực này có gắn với VNeID hay hệ thống định danh quốc gia hay không, đồng thời phải bảo đảm nguyên tắc tương xứng giữa mức độ kiểm soát và rủi ro thực tế, nhất là với các đơn hàng nhỏ của người tiêu dùng cá nhân.
Một điểm nghẽn lớn khác được VCCI chỉ ra là hồ sơ hải quan điện tử. Dù Dự thảo đã thừa nhận song song chứng từ điện tử và giấy, nhưng lại chưa xác lập nguyên tắc ưu tiên điện tử. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ doanh nghiệp vẫn bị yêu cầu nộp thêm bản giấy, làm giảm hiệu quả của mục tiêu hải quan số.
Theo VCCI, Luật cần quy định rõ khi hồ sơ điện tử đã được nộp đầy đủ, hợp lệ và xác thực qua hệ thống, cơ quan hải quan không được yêu cầu nộp thêm bản giấy, trừ trường hợp có căn cứ xác định hồ sơ giả mạo hoặc sai lệch.
Tương tự, với kiểm tra chuyên ngành vốn là “nút thắt” lớn nhất trong thời gian thông quan, VCCI cho rằng Dự thảo vẫn chưa giải quyết tận gốc vấn đề. Điểm yếu lớn nhất hiện nay không nằm ở thủ tục hải quan, mà ở tình trạng kiểm tra chuyên ngành tuần tự, chồng chéo và thiếu liên thông dữ liệu.
Do đó, VCCI kiến nghị luật hóa nguyên tắc kiểm tra đồng thời giữa các cơ quan chuyên ngành, bắt buộc liên thông kết quả qua Cổng thông tin một cửa quốc gia, đồng thời không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại bản giấy nếu dữ liệu đã được gửi điện tử.
Ngoài ra, để cơ chế đầu mối hải quan vận hành hiệu quả, cần bổ sung quy định phân tách rõ trách nhiệm giữa cơ quan hải quan và cơ quan kiểm tra chuyên ngành. Cụ thể, cơ quan hải quan chịu trách nhiệm về quy trình điều phối và quyết định thông quan trên cơ sở kết quả kiểm tra chuyên ngành đã nhận được, trong khi cơ quan kiểm tra chuyên ngành chịu trách nhiệm về tính chính xác của kết luận kiểm tra.
Cùng với đó là cơ chế giải phóng hàng có điều kiện khi cơ quan chuyên ngành chậm trả kết quả, tránh để hàng hóa bị “treo” kéo dài tại cửa khẩu.
Ngoài các nhóm vấn đề trọng tâm nêu trên, VCCI cũng đề nghị tiếp tục hoàn thiện một số nội dung khác như bỏ quy định về điều kiện kinh doanh đối với đại lý làm thủ tục hải quan để bảo đảm thống nhất với Luật Đầu tư; làm rõ cơ chế xử lý nguyên liệu tồn kho khi chuyển tiếp từ kho bảo thuế; bổ sung định nghĩa pháp lý về “khu thương mại tự do”; hoàn thiện quy định về thời hiệu truy thu và phối hợp giữa hải quan – thuế trong kiểm tra sau thông quan; xác lập một nguồn tỷ giá duy nhất để tính thuế; quy định rõ danh mục điều khoản có hiệu lực theo từng giai đoạn; và bổ sung cơ chế khiếu nại…
