Nghiên cứu - Trao đổi
Tháo gỡ chi phí tuân thủ, tạo dư địa xanh cho doanh nghiệp
Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 được kỳ vọng sẽ cắt giảm chi phí tuân thủ, tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển bền vững.
Sau hơn 4 năm triển khai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2020 (Dự thảo). Dự kiến, Dự thảo luật sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.
Trong bối cảnh doanh nghiệp đang chịu áp lực lớn từ chi phí đầu vào, yêu cầu tiêu chuẩn xanh và các quy định môi trường ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu, việc sửa luật lần này được kỳ vọng không chỉ hoàn thiện thể chế mà còn cắt giảm đáng kể chi phí tuân thủ, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Dự thảo luật tiếp tục kế thừa nhiều chính sách quan trọng của Luật Bảo vệ môi trường 2020 như phân loại dự án theo tiêu chí môi trường, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai, không ít quy định đã bộc lộ bất cập, khiến doanh nghiệp phải gánh thêm những khoản chi phí không cần thiết.
Một ví dụ điển hình là quy định về xử lý nước thải trong khu công nghiệp. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam VASEP, nhiều doanh nghiệp chế biến thủy sản dù đã đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn cao vẫn buộc phải đấu nối vào hệ thống xử lý tập trung của khu công nghiệp. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải xử lý nước thải hai lần.
Cụ thể, doanh nghiệp phải xử lý sơ bộ đạt chuẩn cột B, sau đó tiếp tục trả phí cho hệ thống xử lý tập trung để đạt chuẩn cột A. Tổng chi phí xử lý theo đó lên tới 18.500–28.000 đồng/m³ nước thải. Trong khi đó, nếu doanh nghiệp được phép đầu tư hệ thống xử lý đạt chuẩn cột A và xả trực tiếp ra môi trường theo giấy phép, chi phí chỉ khoảng 5.500–10.500 đồng/m³, thấp hơn đáng kể.
Chênh lệch này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn làm giảm động lực đầu tư công nghệ xử lý hiện đại.
Dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã mở ra cơ chế miễn đấu nối trong một số trường hợp, song trên thực tế vẫn thiếu quy định cụ thể để triển khai. VASEP đề xuất cho phép doanh nghiệp có đủ năng lực kỹ thuật, vận hành hệ thống xử lý đạt chuẩn cột A, có quan trắc tự động kết nối với cơ quan quản lý được miễn đấu nối vào hệ thống xử lý tập trung. Đây được đánh giá là giải pháp vừa tiết kiệm chi phí, vừa khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh.
Cho ý kiến về Dự thảo, PGS, TS Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng đánh giá cao định hướng giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa đánh giá tác động môi trường, tăng cường hậu kiểm và đẩy mạnh phân cấp. Theo bà, đây là xu hướng đúng, phù hợp với yêu cầu cải cách thể chế và giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, PGS, TS Bùi Thị An lưu ý rằng việc đơn giản hóa thủ tục phải đi kèm các công cụ kiểm soát hiệu quả để tránh rủi ro môi trường.
Thứ nhất, đối với các dự án nhạy cảm liên quan đến biển, tài nguyên thiên nhiên hoặc khu vực có hệ sinh thái quan trọng, việc nới lỏng đánh giá tác động môi trường cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Thứ hai, phân cấp phải gắn với cơ chế giám sát thống nhất để tránh tình trạng mỗi địa phương áp dụng một tiêu chuẩn khác nhau, làm gia tăng chi phí tuân thủ do doanh nghiệp phải thích ứng với nhiều cách hiểu khác nhau.
Thứ ba, cần tăng trách nhiệm của doanh nghiệp, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu. Đồng thời, phải có cơ chế xử lý đủ mạnh đối với hành vi vi phạm để bảo đảm cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp tuân thủ tốt và các doanh nghiệp cố tình lách luật.
Theo bà An, các công cụ như thị trường carbon, tín chỉ carbon, cơ sở dữ liệu môi trường quốc gia và hệ thống giám sát số hóa cần được thiết kế đồng bộ để vừa giảm thủ tục tiền kiểm, vừa nâng cao hiệu quả hậu kiểm.
Cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này sẽ tạo ra bước chuyển rõ nét từ tư duy “quản lý để kiểm soát” sang “quản lý để hỗ trợ tuân thủ”. Khi những quy định chồng chéo, thiếu rõ ràng được tháo gỡ, doanh nghiệp sẽ giảm được chi phí xử lý hồ sơ, chi phí đầu tư lặp lại và chi phí cơ hội do chậm trễ thủ tục.
Quan trọng hơn, việc cắt giảm chi phí tuân thủ không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Ngược lại, nếu được thiết kế tốt, các quy định minh bạch, nhất quán và dựa trên quản lý rủi ro sẽ vừa bảo vệ môi trường hiệu quả, vừa tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.