Kinh tế thế giới
AI tạo cú hích cho kinh tế ASEAN
Theo nhiều chuyên gia, ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ việc hợp tác để đạt được nhiều thành tựu hơn với trí tuệ nhân tạo (AI).
AI hiện đã có thể viết mã, thực hiện các phân tích phức tạp, soạn thảo hồ sơ pháp lý và tự mình xử lý các nhiệm vụ gồm nhiều bước. Năng lực của AI đang tiến bộ rất nhanh, bất chấp những thách thức còn bỏ ngỏ liên quan đến tính an toàn và khả năng kiểm soát.
Tuy nhiên, ông Leslie Teo, thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc tế Độc lập về AI của Liên hợp quốc nhận định, năng lực không tự động chuyển hóa thành tác động kinh tế. Cuộc cách mạng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) trước đây đã cho thấy điều đó. Những lợi ích lớn nhất không thuộc về các công ty sản xuất chip hay thiết bị mạng, mà thuộc về những doanh nghiệp biết tái tổ chức cách làm việc xoay quanh các công nghệ này.
Chuyên gia này chỉ ra, ASEAN có vị thế thuận lợi để tận dụng AI nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhưng những rào cản quan trọng nhất lại là các vấn đề mà không một quốc gia thành viên nào có thể tự giải quyết một mình.
Chỉ số Kinh tế Anthropic cho thấy mức độ sử dụng AI tại ASEAN có sự chênh lệch rất lớn. Singapore nằm trong nhóm quốc gia có mức sử dụng AI bình quân đầu người cao nhất thế giới, trong khi nhiều nước thành viên khác lại đứng gần cuối bảng.
Chỉ số này cũng cho thấy các mô hình AI tiên tiến hiện đã có thể xử lý phần lớn các công việc liên quan đến máy tính và toán học, nhưng mức độ sử dụng thực tế mới chỉ đạt khoảng một phần ba tiềm năng đó. Khoảng cách vẫn còn rất lớn.
Các nghiên cứu ở cấp độ tác vụ trong lĩnh vực kỹ thuật phần mềm, chăm sóc khách hàng và tư vấn cho thấy AI có thể giúp năng suất tăng ở mức hai con số khi được triển khai thực tế.
Những bằng chứng ở cấp độ vĩ mô vẫn xuất hiện chậm, giống như trong các cuộc cách mạng công nghệ đa dụng trước đây. Tuy vậy, khoảng cách này đang dần được thu hẹp, dù không đồng đều, và cho tới nay chủ yếu diễn ra ở các nền kinh tế phát triển.
Bên cạnh việc ngày càng chuyên nghiệp hơn, chi phí sử dụng AI cũng đang giảm mạnh. Các hệ thống AI đang chuyển từ việc chỉ trả lời câu hỏi sang trực tiếp thực hiện công việc, có thể hoàn thành những quy trình gồm nhiều bước mà không cần con người can thiệp.
"Các hệ thống này đồng thời cũng đang thúc đẩy tiến bộ trong khoa học và kỹ thuật, thậm chí ngày càng hiện diện dưới dạng robot vật lý. Mỗi bước chuyển như vậy đều mở rộng phạm vi tác động của AI: từ các nhiệm vụ riêng lẻ sang toàn bộ quy trình công việc, từ môi trường máy tính sang lao động ngoài đời thực", ông Teo nói.
Trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, tốc độ tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) hàng năm của khu vực ASEAN dao động từ 1,5 - 2,5%. Hiện nay, con số này chỉ còn khoảng 0,5%.
Triển vọng kinh tế mà AI mang lại cho Đông Nam Á không phải là mở ra một vùng đất hoàn toàn mới, mà là thu hẹp khoảng cách này, sử dụng AI để đưa năng suất của ASEAN trở lại mức trước khủng hoảng.
Nếu tăng thêm 1,5% tăng trưởng TFP mỗi năm, hiệu ứng cộng dồn sẽ rất lớn. Sau 20 năm, thu nhập bình quân đầu người có thể cao hơn khoảng 35% so với quỹ đạo hiện tại. Trên quy mô toàn khối, phần sản lượng bổ sung sẽ lên tới hơn 1.000 tỷ USD mỗi năm, tương đương quy mô của một nền kinh tế lớn khác.
Dù vậy, vẫn còn nhiều trở ngại trong việc mở rộng tác động của AI. Việc ứng dụng AI là bài toán ở cấp độ cá nhân, doanh nghiệp và quốc gia.
Các chuyên gia trong ngành nhận định, rào cản không nằm ở công nghệ, mà nằm ở cách tổ chức xoay quanh công nghệ, bao gồm nền tảng dữ liệu, năng lực quản lý và sự sẵn sàng tái cấu trúc công việc.
Những doanh nghiệp chỉ “gắn thêm” AI vào các quy trình cũ thường thu được rất ít lợi ích; trong khi những doanh nghiệp sẵn sàng xây dựng lại quy trình làm việc mới là bên hưởng được thành quả lớn nhất.
Sau cùng, đây là thách thức về năng lực lãnh đạo chứ không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Khoảng cách tiếp cận AI cũng đang ngày càng nới rộng giữa các quốc gia, doanh nghiệp và người lao động. 20 quốc gia đứng đầu hiện chiếm tới 48% mức sử dụng AI bình quân đầu người toàn cầu, tăng từ 45% chỉ trong vòng sáu tháng.
Tại Việt Nam, làn sóng ứng dụng AI đang diễn ra nhanh hơn trong nhiều lĩnh vực như ngân hàng, thương mại điện tử, sản xuất và dịch vụ khách hàng.
Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, nền kinh tế số Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á, tạo điều kiện để AI được triển khai sâu hơn trong hoạt động doanh nghiệp.
Chính phủ Việt Nam cũng đã ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030, với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và AI của khu vực.
Tuy nhiên, giống như phần còn lại của ASEAN, thách thức lớn nhất với Việt Nam không chỉ nằm ở việc tiếp cận công nghệ, mà là khả năng tích hợp AI vào quy trình vận hành thực tế. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, với hạn chế về dữ liệu, nhân lực công nghệ và năng lực quản trị. Điều này khiến khoảng cách giữa nhóm doanh nghiệp áp dụng AI sớm với phần còn lại có nguy cơ ngày càng nới rộng.
Để Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung phát triển năng lực AI vẫn còn là chặng đường dài. Phần lớn năng lực của AI hiện nay được xây dựng dựa trên dữ liệu tiếng Anh, mang tính phương Tây và phục vụ lao động trí óc. Hiệu suất của các mô hình tiên tiến cũng cải thiện nhanh nhất ở những nơi có nguồn dữ liệu huấn luyện dồi dào, điều mà Đông Nam Á hiện chưa có.
Các đánh giá về độ an toàn và khả năng kiểm soát AI cũng chủ yếu dựa trên tiêu chuẩn phương Tây. Vấn đề không chỉ là AI mạnh đến đâu nói chung, mà là nó có phù hợp với công việc cụ thể, trong bối cảnh văn hóa và môi trường cụ thể hay không.
Trong bối cảnh đó, việc phát triển dữ liệu tiếng Việt chất lượng cao, đào tạo nhân lực AI và xây dựng các mô hình phù hợp với môi trường pháp lý, văn hóa trong nước sẽ đóng vai trò quyết định nếu Việt Nam muốn tận dụng tối đa cơ hội mà AI mang lại.