Trong bối cảnh phức tạp của địa chính trị và kinh tế thế giới, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 trở thành phép thử cho khả năng định hướng chính sách tập thể của khối.
Trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2026, Philippines chọn chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung”, xoay quanh ba trụ cột: an ninh, thịnh vượng và trao quyền cho người dân. Trong đó, sáng kiến “Hành lang thịnh vượng" được xem là trọng tâm kinh tế của nhiệm kỳ.
Sáng kiến được chú ý nhất hiện nay là Hiệp định Khung Kinh tế Số ASEAN (DEFA). Nếu hoàn tất, đây sẽ là hiệp định kinh tế số cấp khu vực đầu tiên trên thế giới, bao gồm các cam kết về thương mại điện tử, dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng.
Tại Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN lần thứ 27 ở Cebu, các Bộ trưởng Kinh tế tái khẳng định mục tiêu hoàn tất vòng đàm phán cuối cùng trong tháng 5, hướng tới ký kết vào cuối năm 2026.
Công ty tư vấn Boston Consulting Group (Mỹ) từng ước tính DEFA có thể giúp quy mô kinh tế số ASEAN tăng từ khoảng 1.000 tỷ USD lên 2.000 tỷ USD vào năm 2030.
Một trọng tâm đáng chú ý là doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME), nhóm chiếm khoảng 97% số doanh nghiệp và tạo ra khoảng 85% việc làm trong khu vực.
Quan chức thương mại Philippines Allan Gepty gọi DEFA là một “công cụ bình đẳng hóa”, giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận thị trường quốc tế thông qua nền tảng số.
Sáng kiến chiến lược dài hạn khác được trông đợi là thúc đẩy Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid), dự án kết nối điện xuyên biên giới được đề xuất từ năm 1997 nhưng tiến độ nhiều năm qua khá chậm.
Khủng hoảng năng lượng và rủi ro địa chính trị tại Trung Đông đang tạo thêm động lực cho kế hoạch này. Tại Cebu, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. cho biết ASEAN muốn tăng tốc vận hành lưới điện chung nhằm hỗ trợ giao dịch điện xuyên biên giới, tích hợp năng lượng tái tạo và tăng an ninh năng lượng khu vực.
ASEAN cũng đang thúc đẩy nâng cấp Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) nhằm giảm rào cản phi thuế quan và bổ sung cơ chế ứng phó khủng hoảng để duy trì lưu thông hàng hóa thiết yếu.
Song song, ASEAN đặt mục tiêu hoàn tất đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN–Canada (ACAFTA) trong năm 2026. Nếu đạt được, đây sẽ là FTA đầu tiên của ASEAN với một quốc gia Bắc Mỹ.
Các sáng kiến khác bao gồm liên kết thanh toán khu vực và kế hoạch phát triển thị trường vốn ASEAN giai đoạn 2026–2030 nhằm giảm phụ thuộc vào các hệ thống thanh toán và tài chính bên ngoài khu vực.
Khoảng cách giữa cam kết và thực thi tiếp tục là điểm yếu cố hữu của ASEAN. Nhiều sáng kiến như DEFA hay ASEAN Power Grid đã được thảo luận trong nhiều năm nhưng tiến độ còn chậm, do khác biệt lợi ích và trình độ phát triển giữa các nền kinh tế thành viên.
Ngoài ra, các sức ép địa chính trị ngắn hạn như xung đột Trung Đông hay khủng hoảng Myanmar vẫn thường chi phối chương trình nghị sự của khối.
Tuy vậy, áp lực từ bên ngoài đang thúc đẩy ASEAN tăng tốc hội nhập nội khối mạnh hơn trước. Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN 2026–2030 đặt mục tiêu đưa ASEAN trở thành nền kinh tế lớn thứ tư thế giới, phản ánh tham vọng nâng vai trò của khu vực trong chuỗi cung ứng và thương mại toàn cầu.
